U grupi kultne plastike izuzetno značajno mesto pripada grupnim nalazima antropomorfnih statueta, otkrivenim ne tako davno u okolini Skadarskog jezera. U pitanju su dva grobna nalaza, od kojih jedan potiče sa lokaliteta Štoj kod Skadra (Albanija),¹ a drugi iz okoline mesta Tuzi kod Podgorice.² Iako oba nalaza potiču iz tumula, uslovi nalaza u oba slučaja nisu istovetni, jer je u tumulu iz Tuzi ova skupina statueta bila nađena u jednom od grobova-cista otkrivenih ispod nasipa, kao deo pogrebnog inventara (T. X, 1-3), dok su u tumulu 6 sa lokaliteta Štoj statuete konstatovane u sloju kamena ispod centralnog groba takođe u obliku kamene ciste (T. X, 7), koji je pripadao cetinskoj kulturi.³ Činjenica da se grupa antropomorfnih idola nalazila na samom vrhu nasipa, ispod koga je bio stariji grob jamnog tipa, donekle je opravdavala pretpostavku o njihovom mogućem vezivanju za kasniji grob. Noviji nalaz iz okoline Podgorice, kako izgleda, isključuje svaku sumnju u tom pogledu.

Grupni nalaz antropomorfnih figurina iz Štoja sastoji se od šest statueta tzv. violina-tipa, među kojima su bila četiri ženska i jedan muški idol, kao i jedna znatno manja statueta, koja je najverovatnije predstavljala dete. Statuete su pločaste sa veoma sumarno predstavljenom glavom na dužem vratu i zaobljenim ramenima iznad polukružnog dela tela (T. X, 7), visine oko 15-16 cm. Na ženskim statuetama u gornjem delu tela označene su grudi, a kod muške na donjem delu naglašen je polni organ.

Sa tipološke tačke gledišta ove statuete su bliske jednoj vrsti kikladskih shematičnih statueta (varijanta I.B, prema Renfruovoj klasifikaciji – »bez jasno izdvojenog struka«).⁴ Najveća figurina iz grobnog nalaza kod Tuzi (T. X, 1) svojom opštom konturom jako podseća na statuete iz Štoja, ali na njoj se mogu videti neke pojedinosti koje je izdvajaju. U pitanju je pre svega naglašeno ispupčenje u donjem delu tela, koje se u Štoju pojavljuje samo kod muških figurina, dok se na našem primerku uz to nalaze i reljefno obeležene grudi. Dve manje ženske statuete iz groba u Tuzi (T. X, 2-3) donekle su različitih proporcija i izduženog donjeg dela tela koji prelazi u ovalni oblik. Jedna od njih (T. X, 3) značajna je po tome što je toliko bliska sa ranije poznatom statuetom iz naselja Malić u južnoj Albaniji (T. X, 5) da bi se mogla smatrati njenom replikom. Kod njih posebno pada u oči oblik gornjeg dela tela, koji odstupa od uobičajene konture violinskog tipa i prilično je reduciran, tako da postaje nalik na trougaone ispuste ramena, između kojih su smeštene jače naglašene grudi. Ova tipološka odstupanja možda dozvoljavaju da se postavi pitanje izvesne hronološke razlike između ova dva nalaza. Treba reći da je oblik manje ženske statuete iz nalaza u Tuzi bliži figurini iz Lerne (T. X, 6), što takođe upućuje na nešto kasniji datum.

Kikladske kamene statuete violinskog tipa pripadaju ranokikladskoj Grotta-Pelos kulturi (EC I), dok su one iz Anatolije nešto kasnije (EB I-II), a bile su glinene i često ukrašene urezanim prekrštenim linijama.⁵ Stratigrafski položaj nalaza iz Štoja – u sloju između starijeg groba jamnog tipa i sahranjivanja u kamenoj cisti – opravdava datiranje figurina violina-tipa iz Štoja u kraj EH II ili početak EH III,⁶ sa najbližim analogijama iz naselja Lerna IV (T. X, 6)⁷ i naselja Malić IIIc (T. X, 5).⁸ Treba ipak reći da ova poslednja jače izraženim rukama, izduženom donjem delu tela i naglašenim grudima dugmetastog oblika nagoveštava dalji razvoj violinskog tipa antropomorfnih figurina sve do prelaza u MH doba.⁹ Nema sumnje u to da figurine iz Štoja i Malića, zajedno sa novijim nalazima iz Crne Gore, pripadaju istom krugu violina-idola egejsko-kikladskog porekla, koji su mogli dospeti na jadransku obalu severne Albanije morskim putem ili, verovatnije, posredno preko ranoheladskih naselja južne i srednje Grčke.

Treba reći da su malobrojne pljosnate figurine antropomorfnog tipa poznate na zapadnobalkanskom prostoru u okviru kasne faze vučedolskog kulturnog kompleksa, a među njima su naročito zanimljive figurine iz Iga (Ljubljansko Barje) i Vinkovaca (Tržnica),¹⁰ koje predstavljaju ženske figure sa naglašenim grudima (T. X, 4), tako da imaju određenu sličnost sa figurama iz Štoja. Međutim, one se razlikuju ne samo po tome što donji deo figurina iz Iga i Vinkovaca ima proširenu bazu, zbog čega ne mogu pripadati idolima violina-tipa, kako ispravno zapaža B. Govedarica,¹¹ nego i po tome što imaju jasno označene kratke pravougaone ispuste na mestu ramena, kao i skoro četvrtasti oblik glave (Ig), zbog čega su, prema našem mišljenju, bliži shematičnim pljosnatim kikladskim figurinama »sa ramenima« (tip I. C, prema Renfruovoj klasifikaciji),¹² u okviru Grotta-Pelos kulture. Na figurini iz Vinkovaca, koja se datira u klasičnu (B/2) fazu vučedolske kulture, takođe se mogu zapaziti iste osobine: raširena baza, ispusti-ramena i zaravnjena gornja ivica glave, a i hronološki ona je možda bliža kikladskim primercima.

Među kikladskim shematičnim figurinama na kraju ranog bronzanog doba Egeje pojavljuje se novi Phylakopi I tip,¹³ koji je tipološki blizak starijem obliku figurina »sa ramenima« tipa I. C, a pojavljuje se na nekim naseljima na Kritu i na ostrvu Keosu sa materijalom kasnominojskog, odn. kasnoheladskog doba (T. X, 8-10). Slična tipološka veza postoji između vučedolskih figurina i poznate statuete iz Dalja (T. X, 11-11a),¹⁴ koja spada među najstarije primerke antropomorfne plastike našeg bronzanog doba. Za nju su karakteristične ista pločasta struktura i mala pravougaona ramena-ispusti, a široki vrat nagoveštava sličnu glavu kao na primercima iz Vinkovaca ili Iga, što je dalo osnova Z. Letici¹⁵ da utvrdi, bez obzira na hronološku razliku, tipološku srodnost sa vučedolskim primercima. Činjenica je da je figurina iz Dalja isto tako srodna i sa kasnijim oblicima tipa Phylakopi I, koji svojim ravnim ivicama proširenim nadole i jedva naglašenim kratkim ispustima ramena upućuju na isti izvor inspiracije.

Među pljosnatim statuetama posebno mesto zauzima idol iz Vatina (T. X, 12-12a),¹⁶ veoma stilizovanog oblika koji se sužava u gornjem delu prelazeći postepeno u uzani vrat, gde je prelomljen. Obe strane statuete pokrivene su urezanim ornamentima raspoređenim na prednjoj strani u horizontalnim nizovima šrafiranih trouglova i vertikalnih linija pri dnu, dok je ispod vrata predstavljen ornament višestrukih polukružnih linija, a iznad njih tri reda tačkastih udubljenja. Ispod ramena sa obe strane nalaze se po 3-4 kosa zareza koji simbolično predstavljaju ruke. Pozadi dekoracija prekriva samo gornji deo leđa, a ornament se sastoji od kombinacije visećih trouglova i romba sa čitavim snopom vertikalnih linija, ispod kojih sledi samo jedan red šrafiranih trouglova.

Statueta iz Vatina je datirana u srednje bronzano doba, a svrstana je u vršačku fazu vatinske kulture.¹⁷ Međutim, kako svojim oblikom, tako i ornamentikom ona u potpunosti odudara od svih ostalih dosada poznatih figurina bronzanog doba Podunavlja, na što je već skrenula pažnju Z. Letica.¹⁸ Još ranije V. Trbuhović je istakao mogućnost povezivanja ove statuete sa kiparskim spomenicima,¹⁹ što nije naišlo na pozitivan prijem, iako nije ni opovrgnuto. Ipak ostaje činjenica da se upravo i jedino tamo mogu naći dobre analogije našem idolu.²⁰ Doduše, izbor dekorativnih motiva donekle se razlikuje, s obzirom na nešto manju upotrebu motiva trouglova u odnosu na razne linearne kombinacije, ali i taj motiv nalazi svoje analogije na kiparskim statuetama.²¹ Mislimo da je sa tačke gledišta ornamentike naročito značajna za kulturno poreklo vatinske statuete velika sličnost motiva na njenoj zadnjoj strani sa ornamentikom na posebnim votivnim predmetima, tzv. »četkama«, poznatim iz nekropole Vunus na Kipru (T. X, 13-14),²² kod kojih se na uskom dugom vratu obično javlja motiv visećih rombova, a u donjem delu – šira zona vertikalnih poteza oivičena odozgo horizontalnim urezanim linijama. Međutim, kako izgleda, takav motiv nije u tolikoj meri karakterističan za stilizovane antropomorfne idole. Isto tako, postoje i izvesne razlike tipološkog karaktera. Za razliku od idola iz kasnije faze ranog bronzanog doba Kipra (EC III) sa specifičnim strogo pravougaonim oblikom tela oštrih uglastih linija ramena, kod vatinskog primerka one su znatno ublažene, poprimajući čak lučni oblik na prelazu u vrat dok se bočne ivice lako šire prema dole. To je ista tendencija koju smo videli kod statuete iz Dalja, koja takođe ima izvesne tipološke sličnosti sa egejskim (kikladskim) tipovima. To sve ukazuje na određenu specifičnost naše statuete.

Imajući sve ovo u vidu, mislim da ne možemo pogrešiti ako se saglasimo sa pretpostavkom V. Trbuhovića o nesumnjivoj srodnosti statuete iz Vatina sa kiparskom idoloplastikom, ali uz određene razlike, koje možda govore ili o hronološkim razlikama, ili pak o domaćoj varijanti određenog egejskog tipa. U korist ove druge pretpostavke govore pomenute tipološke razlike i neadekvatna primena tipičnog motiva koji je sa druge vrste predmeta (votivnih modela različitih predmeta) prenesen na antropomorfne idole. U svakom slučaju mislim da pločasti idol iz Vatina predstavlja još jedan dokaz o postojanju kultnih veza severnog dela Balkana sa Egejom na prelasku u srednje bronzano doba.

Napomenimo da su na istom lokalitetu poznati još i votivna kuglica (T. VII, 7-7a)²³ i keramički disk sa urezanim natpisima na kipro-minojskom slogovnom pismu, pri čemu su slični nalazi konstatovani i u Rumuniji.²⁴ Ne ulazeći u složena pitanja problema nastanka i razvoja kipro-minojskog pisma, ukazaću ovde samo na nekoliko bitnih činjenica. Glinena kuglica sa natpisom iz Vatina ima svoje direktne paralele u Enkomi na Kipru, gde ih je nađeno oko 80 primeraka. Prema mišljenju Vladara i Bartoneka,²⁵ ovi natpisi su mogli stići na Balkan na početku kasnoheladskog doba (LH IA), a znaci kiparskog slogovnog pisma imaju vezu sa starijim linearnim A pismom, što je utvrđeno i za neke znake sa vatinskih natpisa. Kako se još nije razjasnio karakter ovih natpisa, smatra se, bar za kuglicu, da je u pitanju amulet, a da je natpis samo imitiran i da je služio više dekorativnoj nego kultnoj svrsi. Što se tiče diskova sa sličnim natpisima iz Vatina, oni bi, prema nekim tumačenjima, mogli pre služiti kao ukras na vrhu drške mača ili bodeža,²⁶ jer je malo verovatno da su ih domaći majstori mogli čitati. Ono što u datom slučaju zaslužuje pažnju jeste da su ti predmeti, bez obzira da li je u pitanju import ili imitacije domaćih majstora, stizali tako duboko u unutrašnjost Balkana i bili dovoljno poznati da su se mogli imitirati. Nešto slično se može zapaziti među figurinama srednjeg i kasnog bronzanog doba.