Prema klasifikaciji J.D. Cowena,² najstariji oblici dugih mačeva dele se na dve grupe: 1 a – sa pločicom skoro ravnih ivica trougaonog oblika i većim brojem zakivki, dok jezičak predstavlja samo produžetak na vrhu pločice; sečivo u gornjem delu ispod pločice ima karakteristično suženje, a centralno rebro pri vrhu se zadebljava i proširuje, dobijajući oblik specifičan za celi tip; na ovom ispupčenom delu i na samoj pločici često se nalazi bogato urezani ornament; u najviše slučajeva on se javlja u vidu gustih paralelnih snopova linija, koje prate konturu zadebljanog dela centralnog rebra, a ponekad su praćene nizovima polulukova duž unutrašnje ivice ukrasnog polja; 1 b – razlikuje se od prethodne varijante zaobljenim konturama pločice, na kojoj se nalaze isto tako brojne zakivke, čiji broj nekad dostiže 8-10, a raspoređene su simetrično duž ivica. Prva varijanta mačeva tipa Boiu izgleda da je nastala u istočnoalpskom području, odakle se dalje širila prema zapadnoj Evropi (varijanta Sauerbrunn), dok je druga poznata kao tip Keszthely. Mač po kome je čitav tip dobio ime pronađen je u Rumuniji i ukrašen je na pločici ornamentom dvostruke spirale, a pripada drugoj varijanti.³

U vezi sa poreklom mačeva tipa Boiu još uvek ima mnogo nejasnoća. Prema jednoj od tih verzija, koju zastupaju mađarski i rumunski arheolozi,⁴ mačevi tipa Boiu potekli su od kratkih mačeva tipa Apa, karakterističnih za specifične nalaze ranog perioda srednje bronze iz Podunavlja koji se grupišu u tzv. horizont ostava Apa–Hajdusamson. Za ove mačeve možemo reći da imaju sve osnovne karakteristike tipa Boiu, kao npr. listoliki oblik sečiva romboidnog preseka sa zaokrugljenim rubom duž koga su poređane zakivke za pričvršćivanje drške. Karakteristična S-profilacija sa jakim suženjem prema vrhu oštrice pojavljuje se i na nekim neukrašenim bodežima iz rumunskih nalazišta (Oradea ili Bradešti), kao i na drugom neukrašenom primerku iz same ostave Apa. Kako se kod mača iz Oradea na gornjem delu oštrice pojavljuje trougaono zadebljanje slično onom na trougaonim bodežima podunavskog tipa, na osnovu toga A.D. Aleksandresku⁵ i J. Bouzek⁶ smatraju da je moguće povezivati pojavu i razvoj mačeva tipa Apa, a samim tim i mačeva tipa Boiu, sa domaćim trougaonim bodežima. Međutim, upoređenje sa bodežima ceremonijalnog tipa iz bogate ostave Peršinari u Rumuniji,⁷ koji prema S-profilaciji ivica i suženju u gornjem delu sečiva neobično podsećaju na kratke mačeve tipa Apa, ali i na neke oblike transilvanskih rapira,⁸ čija je veza sa egejskim prototipovima van sumnje, ukazuje da je egejski uticaj ovde bio odlučujući. U prilog tome možemo navesti jedan, doduše, kako izgleda, i jedini primerak bodeža iz šaht-groba VI u Mikeni,⁹ čija oštrica i način pričvršćivanja drške sa četiri zakivke duž malo zaobljenog vrha sečiva, koje se znatno sužava ispod zaobljene pločice, ukazuju možda na pravi izvor inspiracije transilvanskih majstora. Da je razvoj mačeva tipa Apa i tipa Boiu povezan sa prodorom egejskih uticaja u Transilvaniju, najrečitije svedoči njihova ornamentika.¹⁰

Među našim nalazima u Jugoslaviji dobro je poznat zasad jedini primerak bodeža tipa Apa iz Velikog Gaja kod Vršca¹¹ (iz muzeja u Temišvaru), ornamentisan spiralnim kukicama duž centralnog rebra, kao i dvostrukom spiralom u polukružnom prostoru ispod drške, koja predstavlja neposrednu paralelu istom motivu i na istom mestu kod mača iz ostave Apa.¹² Još jedan sličan bodež, takođe ornamentisan spiralnim kukicama, poznat je iz naselja Barca, a potiče iz naselja Otomani kulture u zapadnoj Transilvaniji (okolina Arada), čime se ova vrsta nalaza i čitav horizont ostava tipa Apa stratigrafski fiksiraju u početak srednjeg bronzanog doba.

Tipološki su ovim bodežima veoma slična dva nalaza iz zapadnog dela bivše Jugoslavije, koji prema svojoj geometriziranoj ornamentici spadaju u grupu mačeva tipa Sauerbrunn, a datiraju se na početak srednjeg bronzanog doba Evrope (Br. B/2).¹³ To su dva lepo ukrašena i dobro sačuvana primerka iz Lavrice u Ljubljanskom Barju¹⁴ i bodež iz Iga.¹⁵ Za razliku od mača iz Boiu, njihova ornamentika nema spiralnih ukrasa, već je ispunjena simbolikom sunca (krugovi, nizovi trouglova i polulukova itd.), što svedoči o srodnosti sa zapadnoevropskim mačevima tipa Sauerbrunn. Veoma blisku ornamentiku nalazimo i na još jednom primerku ovog tipa, slučajno nađenom u Gospiću (T. VI, 16),¹⁶ koji je oštećen u gornjem delu pločice, kao i na vrhu sečiva. Ovaj primerak dosad je jedini nalaz tipa Sauerbrunn južno od Save. Međutim, mačevi istog tipa pojavljuju se i znatno dalje prema istoku, u Podunavlju, o čemu svedoče odlično očuvani primerci iz Vršca i iz Oršave.¹⁷ Ovaj poslednji primerak predstavlja, osim eponimnog primerka iz Boiu, jedini nalaz takvih mačeva u Rumuniji. Treba reći da je primerak iz Vršca kako po izradi, tako i po jednostavnoj ornamentici veoma blizak prekrasno sačuvanom maču iz Bratislave, koga Cowen smatra jednim od tri vodeća primerka tipa Sauerbrunn.¹⁸ Mač iz Vršca nalazi se u Nacionalnom muzeju u Budimpešti i još, koliko mi je poznato, nije bio publikovan. Blizak je primerku iz Bratislave i po dužini: primerak iz Vršca dug je oko 80 cm, a iz Bratislave 76,7 cm. Jedina razlika je u obliku jezička, koji je kod mača iz Bratislave kratak i ima dve zakivke, sa još jednom na maloj polukružnoj uski, dok je jezičak mača iz Vršca kvadratnog oblika sa četiri zakivke, što bi možda moglo biti znak nešto kasnijeg, tipološki razvijenijeg stupnja.

Mačevi iz Vršca i Oršave, uz mač iz Bratislave, verovatno spadaju u onu prelaznu grupu između mačeva Boiu-Keszthely i Sauerbrunn, koju je izdvojio S. Foltini¹⁹ u svojoj klasifikaciji mačeva ovog tipa iz severne Italije, s obzirom da oni imaju jezičastu dršku, ali nemaju karakterističnu spiralnu ornamentiku tipa Boiu. S obzirom da takvih mačeva na području srednjeg Podunavlja, posebno u Mađarskoj, ima na više lokaliteta, on predlaže za njih naziv zapadne varijante tipa Boiu. Ta varijanta, međutim, nije zabeležena kod italskih nalaza mačeva tipa Boiu i Sauerbrunn. Imajući ovo u vidu, možda bi se moglo pomisliti na dva samostalna proizvodna centra, u jugoistočnim Alpima i na Karpatima, odakle bi se njihovi proizvodi širili u Podunavlje, gde je nastao samostalni prelazni tip koji u sebi sjedinjuje karakteristike obe grupe srodnih mačeva.

Od mačeva iz druge varijante tipa Boiu, tzv. Keszthely tipa, na području bivše Jugoslavije poznata su tri dobro sačuvana primerka: mač iz Doline na Savi (T. VI, 15),²⁰ lepo ukrašen spiralnim ornamentima, poznat još od 1910. g., kao i nedavno otkopani primerak iz Trilja kod Sinja, koji je izvađen iz reke Cetine,²¹ a pored njih moramo pomenuti i kratki bodež iz Tomašice kod Garešnice,²² koji predstavlja već veoma uprošćenu verziju poznatog tipa, a K. Vinski-Gasparini datira ga u početak kulture polja sa urnama, odn. u Br. C/D. Primerak iz Trilja takođe je veoma uprošćena varijanta, kod koje se već gubi i najkarakterističnija osobina ovih mačeva, suženje oštrice u gornjem delu sečiva, dok su ivice oštrice ravne i postepeno se sužavaju ka vrhu. Na taj način mač iz Trilja se približava kasnijoj varijanti mačeva tipa Boiu, Aranyos-varijanti, koja se pojavljuje već u kasnom bronzanom dobu, pa bi prema tome ovaj naš primerak mogao predstavljati tu prelaznu kariku u razvoju mačeva tipa Boiu koja je doskora bila nepoznata.²³ Činjenica da je mač iz Trilja sačuvao romboidni profil sečiva, i pored toga što je izgubio karakteristično zadebljanje u njegovom gornjem delu, uz tipični oblik zaokrugljenih ivica pločice sa dva para zakivki, svedoči o tome da on još spada u tip Keszthely, ali njegovo datiranje treba pomeriti u kraj srednjeg ili početak kasnog bronzanog doba. Zanimljivo je da je ovaj mač jedini dosad poznati primerak nađen u najbližem zaleđu Jadrana, što je dalo povoda I. Maroviću²⁴ za pretpostavku o širenju ovih mačeva sa severa. Nalaz ranije pomenutog Sauerbrunn-mača u Gospiću izgleda da potvrđuje takvu mogućnost, upućujući istovremeno i na pravac kojim se ta razmena kretala. S druge strane, to bi bila još jedna potvrda kasnijeg datuma mača iz Trilja, bliže početku kasnog bronzanog doba, odn. u vreme kad su se kretanja iz centralne Evrope prema jugu znatno pojačala, dok se istovremeno razvija međusobna razmena unutar jadranskog prostora, kako sa severnom Italijom, tako i sa južnijim predelima. Nešto kasniju potvrdu ovih kretanja možemo videti u nedavnom nalazu Peschiera-bodeža u jednom tumulu kod Nerežišća na ostrvu Braču,²⁵ o čemu će još biti reči.

Najkasnija varijanta bronzanih mačeva tipa Boiu, tzv. Aranyos-tip, razvija se tokom perioda Br. C, a sreće se pretežno u međurečju Save i Dunava. Od dobro sačuvanih primeraka spomenućemo ovde primerak iz ostave Buzije,²⁶ najkasniji od poznatih primeraka, datiran u period Ha A, kao i bodež iz Satnice kod Osijeka, koji pripada kasnom bronzanom dobu.²⁷ Njima je dosta sličan odlomak mača iz ostave Brodski Varoš.²⁸ Svi pomenuti primerci sačuvali su karakterističnu zaobljenost bočnih ivica pločice i suženje u gornjem delu oštrice. Kao novi element pokazuje se jezičak zaobljenih kontura, koji je još kratak, izuzev kod bodeža iz Satnice, gde je znatno duži, a oblina se manje oseća.

Na prostoru južno od Save možemo konstatovati samo jedan primerak ovog tipa. U pitanju je dobro očuvan mač pronađen prilikom bagerisanja Drine kod Radaljske Ade,²⁹ koji ima za ovu grupu neobičnu romboidnu profilaciju sečiva oštrice sa nešto istaknutijim centralnim rebrom. Međutim, oblik zaobljenog jezička sa dve zakivke na njemu, pločica sa dva para zakivki i nešto suženi gornji deo oštrice nesumnjivo govore u prilog takve identifikacije. Na zapadnobalkanskom području ovaj nalaz je potpuno usamljen, iako tipološki dovoljno jasno pokazuje srodnost sa mačevima tipa Boiu. Međurim, na susednom transilvanskom području mogu se naći veoma bliske paralele radaljskom maču. Mislim na mačeve tipa Uriu, a među njima posebno na primerke iz Uriu i Unipa,³⁰ koji predstavljaju posebnu prelaznu fazu od Boiu-mačeva, gde se još osećaju stare tradicije u obliku oštrice, dok je jezičak, relativno kratak, sa strana zaobljen, a možda i odozgo. To je izgleda bio slučaj sa jezičkom mača iz Radalja, na kojem su očuvane dve rupice za zakivke.

Još jedan nedavno pronađeni mač, koji se nalazi u jednoj privatnoj zbirci u Engleskoj, poreklom iz Brze Palanke, može se svrstati u ovu grupu.³¹ Ovaj mač, čiju sam sliku dobila zahvaljujući ljubaznosti dr M. Vasića, predstavljao je slučajni nalaz, otkriven još 1933. godine, otkad je u privatnom posedu. Ovaj mač ima veliki značaj zbog toga što je nađen na terenu gde takvi nalazi dosad nisu bili poznati. Na čitavom prostoru istočne Srbije to je prvi primerak te vrste. Oblik drške i zaobljenih ramena oštrice mača iz Brze Palanke blizak je radaljskom maču i onom iz Uriu kod Kluža, ali je, za razliku od njih, profilacija sečiva nešto izmenjena, tako da su ivice već ravne i istanjene, mada je očuvana rombična profilacija na istaknutom centralnom rebru, čime se potvrđuje postepeni prelaz ka istaknutom centralnom rebru. Ovaj primerak je najverovatnije stigao na Dunav iz susedne Rumunije, a možda se to isto dogodilo i sa radaljskim primerkom, ali nešto zaobilaznijim putem.

Od mačeva srednjeg bronzanog doba neophodno je pomenuti još nalaze iz grupe Sombor-Smolenice,³² koja se, kako izgleda, više javlja u istočnom prikarpatskom prostoru nego u zapadnobalkanskom arealu. Naime, ovaj tip mača, za razliku od prethodnih, ima veliku koncentraciju u Banatu i Bačkoj: Sombor,³³ Hajdukovo kod Subotice,³⁴ Bela Crkva kod Vršca.³⁵ Ovi mačevi su isto tako hronološki dobro fiksirani u Br. B/2, jer su često nalaženi u grobovima, kao što je slučaj sa nalazima iz Sombora, Vrhnike³⁶ i Smolenica u Slovačkoj,³⁷ za razliku od ranije pomenutih slučajnih nalaza. Tipološki ovi mačevi predstavljaju veoma važnu tačku u razvoju tzv. evropskog dugog mača sa udarno-bodećom oštricom tipa Sprockhoff, koji se po prvi put pojavljuje na početku Br. C perioda, a njegov razvoj tokom kasnog bronzanog doba može dobro da se prati u jugoslovenskom Podunavlju.

Oblik mačeva Sombor-Smolenice dobro se oslanja na mačeve tipa Sauerbrunn, a prema veličini spadaju u srednje duge primerke. Tako dužina mača iz Smolenica iznosi 57,3 cm, dok je mač iz Sombora nešto kraći, 43,2 cm, a skoro su istovetne dužine mačeva iz Bele Crkve i Hajdukova – 57,4 cm i 45,1 cm. Oblik drške sa kratkim jezičkom i oštro profilisanim bočnim ispustima – krilcima na pločici skoro romboidnog oblika sa dva para zakivki na svakoj strani i još dve zakivke na jezičku ponavlja se u oba ova tipa, a od mačeva tipa Sprockhoff razlikuju se samo dužinom još uvek kratkog jezička koji još ne dostiže veličinu pravog rukohvata. Najzanimljiviji mač iz ove grupe je svakako primerak slučajno nađen u Beloj Crkvi u Banatu, koji je još izrazito sličan dugim mačevima tipa rapira, sudeći prema jasno izraženom centralnom rebru. J.D. Cowen je smatrao da bi ovaj mač trebalo ipak svrstati u tip Boiu, iako on odstupa od njega kako po proporcijama, tako i po odsustvu ornamentike, ali u celini je bliži tipu Keszthely II.³⁸ M. Garašanin je svrstao mač iz Bele Crkve u grupu nalaza vezanih za vatinsku kulturu, koja se tokom srednjeg bronzanog doba razvijala na prostoru Banata i zapadnog dela Srbije sa Podrinjem,³⁹ svrstavajući ga isto tako u tip Boiu, bez obzira na određene tipološke razlike.

Još jedan mač poreklom iz Velikog Gaja kod Vršca, koji se nalazi u zbirci Nacionalnog muzeja u Budimpešti, prikazuje sasvim novu, kod nas još nepoznatu varijantu mača sa pločicom i jezičkom koji ima završetak u obliku ribljeg repa, karakterističan za prve mačeve tipa Griffzungenschwert. Njegova je oštrica ravnih ivica duž kojih se pružaju urezane linije, a u gornjem delu ispod pločice zapaža se ornament u obliku niza polulukova, kako duž ivica, tako i na centralnom rebru koje je dosta istaknuto i podvučeno paralelnim linijama. Ornament sastavljen od niza polulukova videli smo kod mačeva tipa Sauerbrunn, dok profilacija centralnog rebra podseća na pomenuti mač iz Bele Crkve, kao i na neke primerke karpatskih rapira.⁴⁰ Međutim, najveću pažnju privlači zaista neobičan trapezoidni oblik pločice za pričvršćivanje drške sa tri para zakivki, na koju je kao potpuno stran element nakalemljen jezičak sa završetkom u obliku ribljeg repa. Pretpostavljam da je ovde u pitanju sasvim atipičan primer koji svedoči o pokušaju prilagođavanja starog oblika rapire transilvanskog tipa novim zahtevima i oblicima oružja. Imajući u vidu nabrojane tipove bronzanih mačeva sa područja Banata, moglo bi se eventualno pretpostaviti postojanje jedne značajne radionice u oblasti između Tise, Moriša i Dunava,⁴¹ u kojoj ne samo što su se proizvodili mačevi tipa Smolenice-Sombor, nego i novi oblici, neobični, pa čak i ekstravagantni eksperimenti, koji svedoče o aktivnom odnosu lokalnih majstora prema novim tendencijama razvoja oblika naoružanja. Položaj ove radionice u blizini mesta nalaza transilvanskih rapira, među kojima je bilo verovatno i lokalnih imitacija mikenskih mačeva tipa A,⁴² omogućavao je lokalnim majstorima upoznavanje sa tom vrstom naoružanja, što potvrđuje izvanredan primerak bodeža iz Velikog Gaja, ukrašen bogatom spiralnom ornamentikom.⁴³

Mač iz Joševe,⁴⁴ konstatovan u jednom grobu sa spaljivanjem, pored urne, prema našem mišljenju, može se smatrati neposrednim nastavkom razvoja mača iz Bele Crkve, iako se od njega razlikuje oblikom pločice sa bočnim ispustima, kao i rasporedom zakivaka – tri na pločici, raspoređene u trouglu, i tri na očuvanom delu drške, čiji je gornji kraj oštećen. Pločica sa trougaonim ispustima kod ovog mača predstavlja reminiscenciju na kasnomikenske mačeve tipa D, o čemu je već bilo reči u prethodnom poglavlju. Moguće je da je i ovaj mač pripadao istoj lokalnoj radionici.