zdela iz Male Grude

Keramika

šolja iz Male Grude

Složen je proces geneze kulture ranog bronzanog doba na području zapadnog Balkana i istočne jadranske obale, u kome su različite kulturne komponente stvorile dosta neujednačeni kulturni substrat na kome je izrasla cetinska kultura kao osnovna kultura ranog bronzanog doba ovog dela Balkanskog poluostrva. Među kulturnim komponentama eneolitskog substrata cetinske kulture najčešće se spominju kasnovučedolska tradicija i kultura zvonastih pehara,1 pri čemu bih rekla da se značaj ove poslednje preterano ističe u prvi plan; tu su zatim uticaji iz centralnog i istočnog Balkana (kultura Ezero) i mogući stepski elementi, uz centralnoevropske uticaje preko Alpa iz oblasti protounetičke kulture, koji se očituju u kasnijem razvoju.2

Keramika cetinske kulture, neobično bogate urezane i utisnute ornamentike, odražava svu kompleksnost kulturnog substrata na kome se razvila, dok u svojoj klasičnoj fazi pokazuje nesumnjivo srodstvo, naročito u pogledu ornamentike sa jednom keramičkom grupom poznatom u ranoheladskim naseljima Peloponeza na samom početku ranoheladskog III perioda, koja se, kako izgleda, nije dugo zadržala u opticaju.3 Među prepoznatljivim oblicima ove keramike iz naselja Lerna IV izdvojeni su neki koji bi se mogli smatrati vodećim tipovima za pojedine vremenske faze, kao što je slučaj sa šoljom oštro izdvojenog razgrnutog oboda sa vertikalno postavljenom drškom na ramenu i ukrašenom urezanim ornamentima, za stariju fazu, dok u kasnijoj fazi prevagu odnosi pehar na visokoj koničnoj nozi, a šolja sa vertikalnom drškom na ramenu sad se i retko ukrašava.4 Treba reći da je ovaj oblik (T. I, 3), za razliku od pehara na visokoj koničnoj nozi, bio poznat i u drugim naseljima (Eutresis), u starijoj fazi datiranoj još u ranoheladsko II doba.5 Naprotiv, novi oblik pehara na koničnoj nozi (T. I, 4) ukrašen urezanim trakama ispunjenim ubodima, kao i motivima trouglova i sličnim geometriziranim ornamentima, predstavlja sasvim novu pojavu, koja, međutim, nalazi dobre paralele u cetinskoj keramici na istočnoj obali Jadrana.

Keramika ranoheladskog i srednjeheladskog tipa

Imajući u vidu već pomenute nalaze starijeg keramičkog importa na području Balkana, smatramo neophodnim da razmotrimo pitanje eventualnih ranijih veza istočnog Jadrana sa egejskim kulturnim krugom u vreme formiranja cetinske kulture i njenog eneolitskog substrata, u kome bi se možda kao još jedna komponenta mogli otkriti novi elementi vezani za egejsko poreklo. U tom pogledu dragoceni podaci mogu se naći u ranoheladskim grobovima na ostrvu Leukadi, najsevernijem egejskom naselju u blizini zapadnih obala Grčke, koja po svom položaju predstavlja veoma pogodan punkt za prodor kako na sever, u Jadransko more, tako i na zapad, ka obalama Sicilije i južne Italije.

Vreme korišćenja nekropole R na Leukadi obično se stavlja u ranoheladski II, odn. u ranoheladski III period, a veoma je verovatno da je nekropola dugo trajala, s obzirom da broj ispitanih grobova prelazi 50.6 Među keramičkim predmetima u grobnim kompleksima mogu se videti posude tipične za ranoheladska naselja na grčkom kopnu, kao npr. sosijere sa visokim kljunastim izlivkom, koje su najobičniji oblik za period EH II u Lerni, gde i nestaju već na samom početku faze IV, odn. u vreme EH III.7 Međutim, sosijere nisu svuda nestale istovremeno sa Lernom, tako da se na nekim lokalitetima pojavljuju i u fazi EH III (Tirint), ili pak na samom kraju EH II perioda (Raphina, Delos),8 dok ih na Leukadi nalazimo u grobovima R-1 i R-16, kao i u nekoliko spališta van grobova (T. I, 26).9 Oblik kljunastog završetka izlivka na sosijeri iz Leukade dosta je blizak onom iz Orhomena, a unekoliko se razlikuje od fragmenta iz Jele kod Šapca (T. I, 25).

Sosijera (Jela/Šabac)
sosijere (sleva: Jela, Leukada, Asina/Peloponez

Odlomak keramičke posude sa izlivkom tipa sosijera (T. II, 2-2a), sa lokaliteta Benska bara (stari naziv Jela) u Šapcu svakako svedoči o vezama sa Egejom, ali je njegov stratigrafski položaj isuviše nesiguran da bi se doneo neki određeni sud o hronologiji. Zato bih ovde samo skrenula pažnju na neke njegove tipološke osobine. Prvo što pada u oči je prilična masivnost zidova posude u odnosu na poznate keramičke oblike iz ranoheladskih naselja, kao i poseban oblik izlivka u vidu uskog izduženog žleba horizontalno zaravnjenih ivica, sa trouglastom profilacijom na kraju (T. I, 25). Ovo podrazumeva drukčiji oblik od uobičajenog, koji možemo zamisliti pre kao dublju zdelu sa izlivkom. Kao najbliža analogija za naš odlomak, što se tiče tipoloških osobina njegovog izlivka, mogao bi se prihvatiti kameni sud u obliku konične zdele sa izlivkom na obodu sa Krita,10 za koji se kaže da je pod jakim kikladskim uticajem. Tačnije određivanje datuma za primerak iz Jele predstavlja određene teškoće, s obzirom na nedostatak direktnih analogija, ali mislim da nećemo pogrešiti ako ga stavimo u EH III, ako se uzmu u obzir tehnološke osobine (tragovi vitla, mestimični ostaci firnisa).

Iz istog groba (R-16) na Leukadi potiče i velika kupa na nozi sjajne polirane površine, datirana u EH II (T. I, 18). Kao karakteristična osobina kod ove kupe pojavljuje se oštri ispust ispod oboda ukrašen kosim zarezima, motiv identičan onome koji nalazimo kod gore pomenute kupe na nozi iz Grapčeve špilje (T. I, 17). Osim toga, na njenoj nozi se nalazi veliki okrugli otvor, kakvi se inače retko sreću među sličnim posudama na samoj Leukadi i drugim nalazištima u Egeji,11 ali su zato dobro poznati u eneolitskim kulturama Podunavlja (sopotsko-lenđelska kultura, Vinča D),12 a isti oblik sreće se i u  pećinskom nalazištu Hrustovača, premda nije uobičajen u klasičnoj vučedolskoj kulturi.13

Ne ulazeći detaljno u veoma složeno pitanje porekla ovog keramičkog oblika, mislimo da je moguće zaključiti da oblik kupe na nozi iz groba R-16 na Leukadi, koji se u nekropoli R javlja kao vodeći, ima specifičnosti na koje su mogle uticati paralelne pojave u keramici kasnoeneolitskog doba na Balkanu. Međutim, isto tako je očigledno da su veoma slični bronzani oblici poznati i na Kikladima, kako među karakterističnim oblicima mermernih posuda, tako i u keramici (T. I, 19-20). S obzirom da se u nekropoli Steno na Leukadi pojavljuju i drugi keramički oblici koji se javljaju na Kikladima i na drugim mestima u Egeji, logično je pretpostaviti da je sam oblik ovde stigao zajedno sa ostalim keramičkim repertoarom iz Egeje.

Već je ranije istaknuta pojava više fragmenata sive minijske keramike u Jeli kod Šapca (T. II, 1, 3), kao i na naselju Velika Humska Čuka (T. II, 4-6), čija stratigrafska nesigurnost izaziva potrebu da se još jednom pretresu ovi nalazi. Od nalaza iz Velike Humske Čuke iz starijih iskopavanja M. Grbića (1932) naročito se izdvaja rekonstruisani pehar sa visoko podignutom drškom (T. II, 6),14 bikoničnog oblika sa oštro profilisanim prelazom ka zaobljenom trbuhu i niskoj koničnoj nozi. Pehar je izrađen od sivocrne gline bez upotrebe vitla, a njegova površina je crne boje i sjajna. Zanimljivo je da ovaj oblik, kako je zapazila D. Garašanin,15 ima više analogija u MH periodu, kako u argivskoj minijskoj keramici, tako i u slikanoj mat-bojenoj keramici iz naselja Eutresis, Egina i Lerna,16 dok među sivom minijskom keramikom nije poznat. S druge strane, skoro identičan primerak može se naći u naselju Termi na Lezbosu, takođe iz MH doba, gde se sreće u crvenoj minijskoj keramici, dok se srodni oblici pojavljuju i u maloazijskim naseljima Beycesultan i Karahoyuk.17 Posebno je interesantan zlatni kantaros iz mikenske šaht-grobnice IV iz kruga A,18 koji ponavlja sličan oblik kantarosa sa istim karakterističnim oštrim pregibom u donjem delu recipijenta i specifičnim proširenjima korena drški. Ovaj nalaz, iako je najkasniji u ovom nizu, svedoči o stepenu razvoja ovog tipa do kasnog MH perioda. Međutim, oblik drške kod našeg pehara pre govori o tome da je on bio bliži maloazijskim nego egejskim uzorima. Nema sumnje da fragmentirani pehar iz Velike Humske Čuke predstavlja importovani komad.

Na isti način, tipični egejski proizvod koji se kao importovani predmet pojavljuje u unutrašnjosti Balkana predstavlja zdelica na prstenastoj nozi sa blago uvučenim obodom, izrađena od sive gline, sa tragovima vitla u gornjem delu, pronađena na naselju Velika Humska Čuka kod Niša (T. I, 22; II, 10).19 Njen oblik ima paralele među materijalom u naselju EH II perioda Lerna III (T. I, 23),20 kao i u naselju Raphina u Atici.21 Međutim, visoka konična noga odvojena od trbuha horizontalnim žlebom upućuje na kasniji datum, s obzirom da pojava prvo više prstenaste noge, a kasnije i konične noge sa širim postoljem, u Lerni spada u EH III period, kako je datira Hoddinot. Neujednačena boja površine sa mestimično mrkim flekama ima analogiju sa šoljicom iz iskopavanja u naselju Eutresis,22 koja je takođe postavljena na visoku nogu, mada drukčijeg oblika nego kod našeg primerka. Tragovi rotacije na našoj šoljici takođe upućuju na kasniji datum, s obzirom da je upotreba vitla zabeležena tek od EH III perioda. Da spomenemo uzgred da se oblik zdelice sa prstenastom nogom isto pojavljuje u grobu R-5 na Leukadi, zajedno sa šoljom sa vertikalnom drškom, a datira se isto tako najverovatnije u EH III doba.23 Oblik šolje sa vertikalnom drškom na ramenu takođe je zabeležen u grobovima nekropolje R na Leukadi, u grobovima R-1 i R-5 (T. I, 2), 24 dok su slični oblici konstatovani u naselju Malić u Albaniji, kao i u pojedinim tumulima.25 Ima osnova za pretpostavku da se na prostoru južne Albanije ovaj oblik zadržava tokom čitavog bronzanog doba, dok se na jadranskom području samo sporadično pojavljuje, iako je poznat kasnije u razvijenijem obliku, sa jasno izraženim cilindričnim grlom, kod koga se drška pričvršćuje na obodu, a ne na ramenu; ovaj oblik je tipičan za rano bronzano doba jadranskog područja i zapadnog Balkana.

U jednom od tumula iz južne Albanije, na lokalitetu Prodan (Kolonje), konstatovana je još jedna vaza koja vodi svoje poreklo sa Kiklada i neposredno se vezuje za srednjoheladske keramičke tipove. U pitanju je keramički sud sa izlivkom sa strane i visokom drškom u obliku korpice (T. II, 11), koja se jednim krajem pričvršćuje na ramenu, a drugim kod samog izlivka.26 Srednjoheladsko poreklo ovih posuda potvrđuje se najstarijim primerkom iz naselja Eutresis (T. II, 15),27 kao i nalazom jednog bakarnog primerka istog oblika koji je pronađen u moru kod obala ostrva Evbeje, a datiran oko 1700. g. st.e.28 Međutim, keramika istih oblika sreće se i u kasnijem periodu bronzanog doba, jer je poznata u grobovima iz ranog mikenskog doba. Primerak iz Albanije razlikuje se od ovih egejskih proizvoda nižim i spljoštenim oblikom trbuha, slabijom izradom, verovatno domaćeg majstora, kao i potpunim odsustvom ornamentike.

Neki zanimljivi oblici zapažaju se i u grupi mat-bojene keramike, kao ilustracija procesa prihvatanja egejskih oblika uz istovremeno čuvanje dekorativnog sistema tipičnog za lokalnu keramiku. Izuzetan primerak takve vrste predstavlja nalaz iz tumula I nekropole Barč (T. II, 12),29 mala boca ovoidnog trbuha, zaoštrenog dna i visokog uskog grla, ukrašena na trbuhu naizmeničnim redovima šrafiranih trouglova i horizontalnih linija, dok je donji deo ispunjen trakastim uzorkom. Ovaj neobičan oblik ima veoma bliske paralele u kiparskoj keramici kasnog bronzanog doba, što približno odgovara periodu LH IIA.30 Drugi primer slične boce, ali sa još očuvanom tipičnom kiparskom ornamentikom, potiče iz nekropole San Ipolito na Siciliji,31 ukazujući time na veze Jadrana sa italskim područjem, koje je u ovom slučaju igralo ulogu posrednika u prenošenju uticaja.

Jedna druga vaza iz nekropole Barč32 prikazuje domaći kantaroidni oblik sa dve drške (T. II, 13), ali je dekorisana ispod oboda tipično mikenskim ornamentima visećih spiralnih vitica, kakve možemo naći na mat-bojenim vazama iz Kilindira u Makedoniji.33 Isti ornament srećemo i na keramici MH perioda u naselju Eutresis (T. II, 14).

sLIKANA KERAMIKA MIKENSKOG DOBA

Napomene

  1. S. Dimitrijević, 1967, 14-15.
  2. B. Govedarica, 1986, 210; S. Dimitrijević, 1979, 321-328.
  3. J.B. Rutter, 1982, 479-480; J. Maran, 1987, 78-80, Abb. 2-3
  4.  J.B. Rutter, 1983, 474.
  5. Goldman, 1933, 115, fig. 153, 2; J.L. Caskey, 1960, 141, fig. 7 (V-4).
  6. S. Müller, 1989, 6.
  7.  J.L. Caskey, 1960, 296; S. Müller, 1989, 5.
  8. S. Müller, 1989, 10, gde je problem detaljnije raspravljen sa odgovarajućom novijom literaturom.
  9.  S. Müller, 1989, 9, fig. 3 i 6.
  10.  H.G. Buchholz – V. Karageorghis, op.cit., 91, n. 1133, koja je datirana u ranominojski II period; V. Trbuhović – M. Vasiljević, 1972, 18, govoreći o obliku “sosijere” iz Šapca, pozivaju se na makedonski tip ovih posuda, plitkog recipienta, odn. na primerak iz naselja Eutresis (W. Heurtley, 1939, 183, fig. 56 h: n. 253, a-b; 190, n. 312; H. Goldman, 1933, 116). U pitanju je, međudim, tipološki nepodudaran oblik kljunastog izlivka, koji je kod oba pomenuta primerka kratak i širok, a da ne govorimo o velikoj hronološkoj razlici makedonskih primereka, koji već spadaju u MH doba.
  11.  S. Müller, 1989, 11-12.
  12.  S. Dimitrijević, 1968, T. VIII, 6; XVI, 2 i 8.
  13.  J. Korošec, 1946, 10, T. II, 2, f.
  14.  D. Garašanin, 1954, 19, fig. 2.
  15.  D. Garašanin, 1954, 23.
  16.  H. Goldman, 1933, pl. XV, 1; N. Åberg, 1933, 45, fig. 72-72; S. Hood, 1973, fig. 6, 9.
  17.  B. Kull, 1989, 63, Abb. 10 (gornji red, desno); J. Mellart, 1958, pl. 3, fig. 1 (gornji red, levo).
  18.  N. Åberg, 1933, 45, fig. 74; H.G. Buchholz – V. Karageorghis, 1973, 86, fig. 1086.
  19.  D. Garašanin, 1954, fig. 1.
  20.  J.L. Caskey, 1960a, 291, fig. 1 (D); up. takođe zdele sa Ag. Irini na Keosu: J.L. Caskey, 1972, fig. 5 (B-29).
  21.  H.G. Buchholz – V. Karageorghis, 1973, 64, 287, fig. 801.
  22.  J.L. Caskey – E. Caskey, 1960b, 151, fig. 11 (VIII-13).
  23.  S. Müller, 1989, 5-6, fig. 4.
  24.  S. Müller, 1989, 10, fig. 4. A. Koka, 1985, fig. 20 i 30; Zh. Andrea, 1985, T. XLVII, 3; T. XLVI, 1-3.
  25.  A. Koka, 1985, n. 43; Zh. Andrea, 1983-84, 115; S. Anamali i dr., 1975, 421-424.
  26.  H. Goldman, 1933, 155, fig. 218; H. Müller-Karpe, 1974, III, T. 48, 9.
  27.  H.G. Buchholz – V. Karageorghis, 1973, 86, n. 1084, a-c.
  28.  A. Furumark, 1941b, 46 i 50, ukazuje na pojavu ove vrste posuda u grobovima iz Malthi (LH I) i Korakou (LH IIB). Isti autor svrstava ovaj tip u heladsku grupu mikenske keramike, podvlačeći njegovu vezu sa kikladsko-minojskim oblicima: A. Furumark, 1941a, 34, fig. 7, n. 158.
  29.  Zh. Andrea, 1985, T. LIII, 5.
  30.  C. Schaeffer, 1952, fig. 41, 16; fig. 42, 2; fig. 60, 20-21; fig. 66, 9 (za oblik).
  31.  L. Bernabo-Brea, 1958, 90-91, fig. 15 b. Za razliku od ove i kiparskih boca, vaza iz Barča ima tipično domaći koso usečeni obod i nisko postavljenu dršku, koji su dobro poznati na zapadnomakedonskom području.
  32.  Zh. Andrea,1985, pl. LIII, 3.
  33.  W. Heurtley, 1939, 218, n. 423 (za ornament) i n. 422 (za oblik); 219, fig. 90 c, d, e.

Maja Parović Pešikan

Rani kontakti centralnog i zapadnog Balkana sa Egejom

Copyright © 2022. jpqz

Print Friendly, PDF & Email