Nek joj na žrtvu obreče u hramu dvanaest krava,
 lepih, što jošte u jarmu ne behu, ne bi l′ se na grad
 sažalila i žene i na decu trojansku nežnu,
 ne bi l′ Tideju sina od svete uklonila Troje,
 snažnog kopljanika i ljutoga sejača straha,
 za kog smatram da je Ahejac najjači od svih…

(Prevod: M. Đurić)

Najstarija koplja na zapadnobalkanskom području potiču iz groba 12 u tumulu A iz Vajze (Albanija), gde su konstatovana tri primerka kopalja, od kojih jedan pripada tipu velikog skoro ravnog lista rombičnog oblika, blago istaknutog centralnog profila (tip IIa, prema klasifikaciji K. Branigana).⁴ Koplja ovog tipa uglavnom se javljaju na Kritu i drugim ostrvima Egeje, a albanski primerak je najbliži kikladskim (Amorgos).⁵ Ostala dva albanska primerka pripadaju poznatom tipu srednjeheladskih uskih ravnih kopalja sa potkovičastom petom umesto tulca (tip V i Va, prema K. Braniganu, ili grupa B, prema klasifikaciji O. Hekmana).⁶ Oni su bliski srodnim kopljima iz Tesalije (Sesklo, grob 56), Leukade (nekropola F) i Epira.⁷ Za primerke iz tumula Vajze obično se prihvata datiranje još u srednjeheladsko doba.

Među nalazima sa tla nekadašnje Jugoslavije najstariji, veoma verovatno importovan, primerak mikenskog koplja predstavlja slučajni nalaz iz Mostarskog blata, nađen još početkom ovog veka (sad u muzeju u Beču).⁸ Tipološki, ono je blisko ranoj grupi mikenskih kopalja iz MH III – LH I, sa relativno vitkim listom ponekad blago konkavnih ivica i izrazito zaoštrenog vrha, a proširenim i zaobljenim donjim delom lista (grupa C, prema O. Hekmanu).⁹ Većina primeraka ove grupe ima jako dug tulac sa plastično zadebljanom petom i spada u najveća koplja. Tako je primerak iz groba IV u Mikeni dug 60 cm, iako postoje i manja koplja, ne duža od 25-30 cm. Primerak iz Mostarskog blata spada u ovu podgrupu (dužina 28,5 cm). Izuzetno lepa izrada, sam oblik lista blago konveksnih ivica, sa profilacijom centralnog rebra, približava ga nekim od kopalja iz šaht grobova u Mikeni, datiranih u MH III – LH I doba.¹⁰ Ako se setimo da je sa istog nalazišta poznat još jedan bodež kasnomikenskog oblika, a da se bodež iz obližnjeg mesta Gnojnice može takođe smatrati mikenskim importom, o čemu je već bilo reči ranije, mikensko poreklo koplja iz Mostarskog blata izgleda veoma verovatno.

Među nalaze kopalja mikenskih tipova na Balkanu ubrajaju se još koplja iz Bugarske, koja su bar u dva slučaja (Dolno Levski i Peruštica) nađena u grobovima, zajedno sa egejskim mačevima tipa C, dok su ostala dva primerka pojedinačni slučajni nalazi (Kričim, Krasno Gradište).¹¹ Prema simetričnom obliku lista, nalik na vrbov list, i tulcu sa uzdužnim razrezom, ova koplja, po opštem mišljenju, spadaju u oružje mikenskog tipa (grupa D, varijanta II, prema Hekmanu),¹² a datiraju se u sredinu XIV – sredinu XIII v. st.e. Ova koplja nalaze svoje najbliže analogije u Knosu (grob na akropolju, sa mačem tipa C/2, kao i grob na lokalitetu Ag. Joannis),¹³ a takođe na Rodosu¹⁴ i u istočnom Sredozemlju.¹⁵ Treba reći da su koplja varijante D/II nađena u većem broju na severnim granicama egejskog sveta: u Tesaliji, Epiru, Makedoniji,¹⁶ pa su možda tamo i izrađivana u lokalnim radionicama. Ipak su koplja iz Bugarske najverovatnije import, o čemu svedoči tipično egejski oblik rasečenog tulca,¹⁷ možda iz istočnog Sredozemlja, ako se uzmu u obzir njihove tipološke specifičnosti, kao što je facetirano centralno rebro kod primerka iz Dolno Levskog.¹⁸ Još jedno koplje, iz okoline Vraca u severozapadnoj Bugarskoj,¹⁹ ima izvesne sličnosti sa dugim kopljem iz Kričima, zbog čega je Hensel smatrao mogućim da ga priključi ovoj grupi importovanih primeraka.²⁰

U mlađem periodu kasnog bronzanog doba dolazi do prožimanja nekih tipova kopalja i stvaranja lokalnih varijanti, u kojima su zastupljene osobine kako egejskih, tako i evropskih (tzv. »severnih«) tipova. To je naročito dolazilo do izražaja u tzv. kontaktnim zonama – Epiru i Albaniji, sa jedne, ali i u Makedoniji i Trakiji, sa druge strane.²¹ U unutrašnjosti Balkana, kako u zapadnom, tako i u centralnom balkanskom području, koplja se relativno retko sreću, ali su zato izuzetno brojna u ostavama prelaznog doba iz Podunavlja i Posavine. Ipak, utisak o malobrojnosti nalaza kopalja na prostoru južno od Save i Dunava može biti prividan, kao odraz nedovoljne ispitanosti pojedinih područja, naročito Crne Gore, a donekle i Srbije i Makedonije, ili neobrađenosti muzejskih zbirki. Objavljivanje materijala iz nekih muzeja u Dalmaciji,²² kao i lični uvid u zbirku nikšićkog muzeja, donekle su popunili ovu prazninu, ukazujući istovremeno na veze sa susednom epirsko-albanskom kontaktnom zonom, s obzirom da potiču uglavnom sa jadranskog područja ili iz njegovog neposrednog zaleđa.

Veća grupa kopalja kasnog bronzanog doba, očito nastala kao varijanta tzv. »plamenastog« tipa, a raširena pretežno u Epiru i Albaniji, sa pojedinačnim nalazima u Grčkoj, uglavnom na području Beotije (okolina Tebe), kod Delfa i u Ahaji (Kangadi),²³ pada u oči po elegantno izvijenim konveksnim ivicama oštrice, koje su u donjem delu jako proširene i izrazito zaobljene, dok se u gornjem delu sužavaju prema vrhu. Zaoštreni vrh kod ovih kopalja ponekad ima izrazito trougaoni oblik,²⁴ a ponekad se postepeno sužava u kontinuiranoj liniji.²⁵ Relativno su male dužine u odnosu na ranije pomenuta mikenska koplja (najmanje dimenzije oko 13,5-17 cm, a najveće oko 27-29 cm), sa uskim cilindričnim tulcem, često ukrašenim facetiranjem, retko sa uzdužnim izrezom karakterističnim za Egeju. Ova koplja se često nalaze u tumulima Albanije (Vodinje, dolina reke Mati, Pažok, Čepune), a zbog izrazito proširenog donjeg dela oštrice nazivaju se »violina tip« (T. VI, 7-8) i datiraju se u kraj LH III C perioda i sam početak gvozdenog doba.²⁶

Naročito je interesantan način ukrašavanja (ili učvršćivanja) tulca kopalja facetiranjem, koje, prema mišljenju Vardla, predstavlja čisto lokalnu karakteristiku epirsko-albanskih kopalja, jer se na egejskim kopljima ukrašavanje vršilo pretežno urezivanjem ili žlebljenjem.²⁷ U korist toga ide činjenica da se kaneliranje sreće ne samo kod »violina« tipa, nego i kod drugih oblika kopalja, npr. sa listom u obliku lovorovog lista iz Lešnja ili iz tumula II, grob 10 u Barču,²⁸ ili kod koplja tipa Pažok iz tumula Vajze.²⁹

Jedno koplje tipa »violina« iz zbirke Zavičajnog muzeja u Nikšiću veoma je blisko primerku iz Čepune u Albaniji, a potiče iz mesta Praga kod Nikšića.³⁰ Od albanskih nalaza ono se razlikuje nešto zdepastijim proporcijama oštrice, izrazito kratkim tulcem kružnog preseka i postepenim suženjem ka vrhu, nalik na oštećeni primerak istog tipa iz tumula Pažok,³¹ ali bez facetiranja na tulcu.

Još jedno koplje iz muzeja u Nikšiću koje upućuje na vezu sa epirsko-albanskim prostorom tipološki je veoma interesantno koplje iz Petrovića u Velimlju.³² Ono se razlikuje od koplja iz Prage time što ima konično zaoštreni vrh ravnih ivica, bez konkavnosti linija »violina« tipa, zbog čega je bliže obliku plamenastih kopalja, a naročito primerku iz groba 162 u tumulu Barč II kod Korče.³³ Međutim, sve ostale karakteristike zbližavaju ga sa kopljem iz Prage. Mislim da se možemo složiti sa Ž. Andreom, koja smatra koplje iz Barča jednom varijantom koja može ilustrovati tipološki prelaz od plamenastih kopalja »severnog« tipa ka razvijenom »violina« tipu.

Posebnu pažnju među kopljima iz muzeja u Nikšiću zaslužuje slučajni nalaz koplja iz tumula Krstovača,³⁴ čija hronološka i tipološka interpretacija izaziva neslaganja, a predloženi datumi se kolebaju od kraja ranog bronzanog doba do kasnog bronzanog doba.³⁵ B. Čović³⁶ datiranje ovog primerka u kraj ranog bronzanog doba zasniva uslovno na mogućnosti da ono potiče iz istog groba sa bodežom datiranim u Br. A/2, iako ne postoje sigurni podaci o tome. Činjenica je da, bar koliko je meni poznato, na jadranskom području nisu dosad konstatovana koplja iz tako ranog doba, zbog čega možda izgleda ubedljivije mišljenje B. Govedarice³⁷ da je taj nalaz pripadao naknadnom sahranjivanju. Tipološki gledano, ovo koplje je blisko nešto kasnijim kopljima plamenastog tipa, a relativno kratak tulac takođe je znak koji ga približava kasnijem bronzanom dobu. Međutim, ovo koplje ipak ima neke elemente koji ga izdvajaju od drugih: blagi prelaz od lista ka tulcu, rupica za zakivku na prednjoj strani, doduše malo izmeštena u desno. Ovakav položaj zakivka, smeštenog pri tom uz donji rub tulca, odudara od uobičajenog kod evropskih primeraka kopalja. Retki izuzeci su konstatovani uglavnom na prostoru Karpata i u Albaniji,³⁸ a takođe, što je možda još zanimljivije, na nekim mikenskim kopljima iz vremena šaht-grobova (grupa C i D, prema O. Hekmanu),³⁹ odn. u oblastima gde su veze sa Egejom dobro poznate od ranije.

U unutrašnjosti Balkana isto tako retko se sreće ovakav položaj rupice, koji zato možemo smatrati svojevrsnim odrazom mikenskog uticaja. Osim ovog nikšićkog koplja, on je zabeležen još na jednom koplju sa gradine Bastasi kod Bosanskog Petrovca, u jadranskom zaleđu,⁴⁰ datiranom u kasnije bronzano doba, kao i na koplju iz ostave Progar kod Zemuna.⁴¹

Znatno širu rasprostranjenost u zapadnobalkanskom području i jadranskom zaleđu imala su koplja tipa Parga, odn. varijanta sa izduženim listom blago konkavnih ivica i izrazito zaobljenog vrha. Facetiranje tulca se ponekad produžuje i na centralno rebro, kao kod kopalja iz groba u Mazaraki (Epir).⁴² Kod ove grupe se javlja zaobljeni vrh lista. Najveći deo kopalja ove vrste potiče iz kasnomikenskog doba (LH III B-C) na području Epira i u tumulima Albanije (Barč, tumul II, grob 16),⁴³ dok se u našim nalazištima obično datiraju u kasnobronzano doba ili u Ha A. Navešćemo nekoliko primeraka ovog tipa koji svi spadaju u grupu manjih dimenzija (10-13,5 cm), odn. bacačkih kopalja (džilit). Tu je pre svega primerak iz Arheološkog muzeja u Splitu, nađen u Solinu,⁴⁴ zatim koplje iz slučajno nađenog groba u Tešnju kod Tuzle,⁴⁵ kao i koplje iz Debelog Brda kod Sarajeva, tipološki najbliže koplju iz splitskog muzeja.⁴⁶ Nema nikakve sumnje da su ova koplja predstavljala domaće proizvode.

Od drugih oblika kopalja nastalih u epirsko-albanskoj kontaktnoj zoni tokom prelaznog doba ka ranom gvozdenom dobu najznačajniji je tip Pažok,⁴⁷ koji je izvršio znatan uticaj na razvoj kopalja u unutrašnjosti Balkana,⁴⁸ npr. koplje iz ostave Jakovo kod Surčina,⁴⁹ kome bismo mogli još dodati ona iz ostave Progar,⁵⁰ bliska Bouzekovom tipu »bajoneta« (B/3),⁵¹ sa njihovim uskim sečivima i masivnim kratkim tulcem sa rupicama neposredno ispod ravno odsečenih krajeva lista. Ovoj grupi je blizak takođe primerak koplja iz Muća kod Splita,⁵² koji pokazuje izrazitu sličnost sa kopljem iz Mitopolisa u Ahaji,⁵³ iako je nešto duži i više se sužava prema vrhu, ukrašen udvojenim urezanim linijama duž ivica. Koplje iz ostave sa Rudnika,⁵⁴ prema obliku izduženog lista zaobljenog vrha, sa kratkim tulcem i rupicama ispod lista, takođe ima tipološke veze sa Hekmanovim grupama G i K, ali je, s druge strane, blisko koplju iz ostave Opalos-Pauliš u Karpatima,⁵⁵ od koga se razlikuje odsustvom urezane dekoracije i nešto dužim i vitkim listom. Koplja iz ove ostave Hekman smatra domaćim proizvodom, i to upravo zbog specifične domaće dekoracije. Kao što smo videli, kod ovih kopalja postoje dva osnovna elementa po kojima se mogu izdvojiti balkanska koplja sa određenim egejskim osobinama: zaobljeni vrh lista i kratki tulac sa rupicama neposredno ispod lista.

Prema opštem mišljenju istraživača, ova vrsta koplja, isto kao i sve varijante nastale od plamenastog tipa koplja, nastala je u severozapadnoj Grčkoj i susednim oblastima Epira i Albanije kao rezultat upoznavanja sa oružjem koje je dominiralo u centralnoj Evropi. Pogodno područje za ovakve kontakte, kako se smatra, mogao je biti severni Jadran i dolina reke Po, koji su se još od ranog bronzanog doba nalazili u sferi centralnoevropskog kulturnog razvoja. O direktnim kontaktima Italije sa Grčkom u kasnomikensko doba svedoči nalaz kalupa za livenje bronzanih sekira sa krilcima, nađen u Mikeni,⁵⁶ kao i oblici nekih tipova mačeva i bodeža, na kojima se oseća uticaj mikenskih tipova (v. odgovarajuće odeljke). J. Bouzek⁵⁷ smatra koplje iz Olimpije, koje svrstava u svoju grupu A/4, importom iz Italije, datirajući ga u period Ha B. To se dešava istovremeno sa širenjem u kasnomikenskom prostoru mačeva tipa Nau II (tzv. mediteranskog tipa). Stari trgovački put kojim je baltički ćilibar stizao do mikenskih šaht-grobova takođe je izlazio na severni Jadran. Izgleda da neki tipovi kopalja, kao ona plamenastog tipa sa blago konkavnim ivicama, dobro poznati u Albaniji (Malić, Pažok)⁵⁸ i u zapadnoj Grčkoj (tip Metaksata),⁵⁹ imaju svoje paralele u Italiji, koje su, doduše, bliže kopljima sa Krita,⁶⁰ sa blago konkavnim ivicama ukrašenim urezanim linijama. Mišljenje A.D. Hardinga,⁶¹ koji je pretpostavio da su Mikenci eksploatisali bakar iz rudnika u Etruriji, potvrđuje se i nalazima mikenske keramike.

Intenziviranje veze mikenskog sveta sa Italijom tokom XIII v. st.e. i kasnije dovelo je do jačanja odnosa između dve suprotne obale Jadranskog mora, što se jasno odslikava u pojavi određenih vrsta nalaza na jadranskoj obali od Istre do južnog Jadrana. U pitanju su pre svega neke kasnije vrste ćilibarskih perli, kao što je tip Tirins i žlebljene perle (T. VII, 5, a-c; 6, c), koje se pojavljuju na lokalitetima Vrčin i Žamnjak (Istra), Debeli Vrh i Kalnik (Slovenija), ali i u zaleđu, na području Like: pećina Bezdanjača, Privlaka.⁶² Istovremeno, na području Albanije, posebno u grobovima pod tumulima u dolini reke Mati i u Barču,⁶³ pojavljuje se velika količina ćilibarskih perli, među kojima i žlebljeni tip. A. Harding spominje takođe nekoliko nalazišta ćilibarskih perli u Italiji, kako na severu (Terramare) i u centralnoj Italiji, tako i u Apuliji (Torre Casteluccio).⁶⁴

Ova rasprostranjenost svedoči o putovanju duž istočne obale Jadrana, dok nalazi iz Slovenije i Liburnije upućuju na dalji pravac kretanja prema gornjem toku reke Save, koja je bila izuzetno značajna saobraćajnica, o čemu svedoči ogroman broj ostava na ovom području. Pojava jednog tipa kopalja iz tog doba, sa vrhom u obliku lovorova lista simetričnih oštrica, u nekropoli Barč u Albaniji (tumul I, grob 65),⁶⁵ u ostavi Brodski Varoš,⁶⁶ kao i na lokalitetima severne i južne Italije, na naselju Scoglio del Tonno, gde je znatno češća, može poslužiti kao još jedan dokaz tesnih međusobnih veza unutar jadranskog područja.