U najpoznatije religiozne simbole kritomikenske kulture spadaju »konsekracioni« rogovi, odn. veoma shematizirana predstava protome bika ili volovskih rogova, koja se na pečatima i freskama iz minojskih palata i na sarkofazima često, iako ne uvek, pojavljuje u vezi sa oltarom i grančicama u njemu ili oko njih.¹ U tom pogledu je izuzetno indikativna pojava ovih kultnih predmeta u kasnominojskom svetilištu Dvojnih sekira na Kritu, u sklopu palate u Knosu,² gde su oni nađeni zajedno sa votivnim statuetama postavljenim na zemljanom banku u maloj prostoriji ukopanoj u ruševine stare palate. Slično malo svetilište postoji i u palati u Festu.

Protome bika i figure ptice (goluba) predstavljaju oblik javljanja (epifanije) božanstva, što je karakteristično za kritsku religiju.³ Zato se protome bika često javljaju na posudama kultnog karaktera, kao na kompozitnoj posudi iz Mirsine, gde su na obodu jedne od tri međusobno spojene vaze od kojih je sastavljena postavljene glinene figurice ptica, dok se na drugima vide protome bika, a iznad njih, između bičjih rogova, iste ptice.⁴ Još jedan primer kultne posude kompozitnog tipa sa bičjom protomom i pticom nalazimo u prstenastom kernosu (sa Kipra ili Rodosa),⁵ na kome je uz nekoliko minijaturnih posudica pričvršćena jedna protoma bika, a na dršci se vidi mala figura ptice (goluba). Isti simboli pojavljuju se na reljefnim pločicama tzv. kultnih fasada (T. VII, 10), u kojima se mogu nazreti arhitektonski i kultni elementi kasnominojskih svetilišta.⁶ One se pojavljuju i na glinenim statuetama iz Karfi i Gazija kod Herakliona,⁷ na kojima boginja ima venac ukrašen predstavama ptica, bukranija i glavica maka.

Kao treći značajni kritomikenski kultni simbol pojavljuje se dvojna sekira (labris), koja se kao obavezan atribut javlja na predstavama religioznih povorki i ceremonija na freskama. Na jednom od najupečatljivijih prizora ovakvih ceremonija sa slikanog sarkofaga iz Hagija Trijade⁸ možemo zapaziti labrise koji krunišu stubove (ili drveće) oko oltara, dok su ptice sa labrisima simboličan znak pojave božanstva. Oltar u vidu niske kamene ploče sugerira da je u pitanju kult plodnosti, odn. kult htonskog božanstva.⁹ Inače, standardni oblik kritskih oltara sa konkavnim bočnim stranama, koji podseća na klepsidru, prema nekim mišljenjima,¹⁰ može se vezati za oblik labrisa postavljenog u vertikalni položaj.

Ovo što je rečeno o osnovnim religioznim simbolima kritomikenske kulture odnosi se na kasni period razvoja kasnominojske kulture (LM I-III). Ta tri simbola predstavljaju suštinu kulta i osnovu religioznih ideja, u kojima nema antropomorfnih predstava božanstava, a ni hramova sve do kasnominojskog doba. Kultni obredi i religiozne ceremonije održavali su se uglavnom na otvorenom prostoru, u dvorištima palate ili u pećinskim svetilištima. Ovo poslednje upućuje na veoma duboku kultnu tradiciju koja se može pratiti do ranominojskog doba, o čemu govori pojava konsekrativnih rogova i minijaturnih predstava labrisa u grobovima iz Mohlosa na Kritu, datiranim u EM I-III doba.

Moguće je, međutim, da u ranoj fazi razvoja pojedini elementi ovog kulta, posebno konsekrativni rogovi, nisu imali isključivo kultni, nego i upotrebni karakter. Tako S. Diamant i J. Rutter ¹¹ tvrde da do šire upotrebe konsekrativnih rogova na Kritu dolazi tek u kasnijem periodu MM ili početkom LM doba, kao i da oni predstavljaju derivat sličnih predmeta upotrebljavanih u domaćinstvu. Razdvajanje domaće i ritualne namene ovih predmeta nije bilo jasno čak ni u kasnominojsko doba, s obzirom na pojave predstava gde se ti rogovi vezuju za domaće posude, kao neka vrsta podupirača nestabilnih vaza sa zaobljenim dnom.¹² Ovo, međutim, ne znači odbacivanje njihove jasno potvrđene kultne primene, nego svedoči o njihovoj srodnosti sa predmetima sličnih oblika koji se u većem broju javljaju na drugim mestima, pre svega u Anatoliji, i to najverovatnije sa upotrebnom, a ne kultnom namenom. O njima ćemo nešto bliže reći u daljem izlaganju.

Još je davno bilo zapaženo da se sva tri osnovna kultna simbola kritske religije pojavljuju u sklopu vučedolske kulture.¹³ Osim žrtvenika u obliku rogova iz Šmitovih iskopavanja na lokalitetu Gradac u Vučedolu (T. VII, 8),¹⁴ tokom novijih radova u Vinkovcima i u podnožju gradine na Vučedolu otkriveno je više primeraka žrtvenika u obliku konsekrativnih rogova,¹⁵ koji svojim oblikom neobično podsećaju na nalaz iz groba u Mohlosu (T. X, 9), ali su većih dimenzija. Svi oni pripadaju razvijenoj etapi (faza B) vučedolske kulture. Još jedan fragment sličnog žrtvenika konstatovan je na lokalitetu Đurđevačka glavica kod Rače Kragujevačke (T. X, 8-8a).¹⁶ Ovaj primerak je zanimljiv kako po svojoj ornamentici na spoljnoj i unutrašnjoj strani, tako i sa hronološke tačke gledišta. Urezani motivi su raspoređeni u zonama, a sastoje se od ukrštenih linija,¹⁷ kao i od nizova naizmeničnih cik-cak motiva i šrafiranih trouglova.¹⁸ Prema analogijama u keramici kasnovučedolskog tipa ovaj fragment spada u kasnu fazu ljubljanske kulture, odn. u vreme neposredno pre formiranja cetinske kulture ranog bronzanog doba (protocetinski facies, prema B. Govedarici), što odgovara početku EH III doba.

Osim vučedolskih konsekrativnih rogova veoma inspirativni nalaz za našu temu predstavlja vaza u obliku ptice – poznata vučedolska golubica, na čijem se vratu tri puta ponavlja motiv dvosekle sekire ili labrisa.¹⁹ Zanimljivo je da su i rogovi i golubica bili nađeni u dubokim jamama sa bočnim nišama, koje je Šmit nazivao »podrumima«, što izaziva asocijaciju na pećinska svetilišta. Možda je zbog toga Šmit nazvao podrum u kome je bio nađen žrtvenik »oltarskom nišom«, dok je D. Srejović pretpostavljao da je u pitanju kućno svetilište,²⁰ koje on dovodi u vezu sa htonskim karakterom kulta. Sa te tačke ima značaja njegov položaj ispod poda apsidalnog dela kuće, kao i položaj »podruma« sa golubicom u neposrednoj blizini, ali sa spoljne strane zida apside. Ukopavanje u zemlju svakako otkriva karakter religioznih verovanja nosilaca vučedolske kulture, koji su veoma bliski maloazijsko-egejskom kultu plodnosti iz perioda eneolita i rane bronze u Anatoliji.

Među predmete koji se mogu vezati sa kritomikenskim ili vučedolskim religioznim simbolima treba ubrojiti one kamene pločice iz tumula najstarije faze cetinske kulture (T. VIII, 1-2) koje su svojim oblikom srodne dvoseklim sekirama. Za neke od njih je utvrđeno da bi mogle biti nošene okačene na dugoj zlatnoj traci, nađenoj u istom grobu, kao simbol vlasti, o čemu je već bilo reči ranije.

U kulturama srednjeg i kasnog bronzanog doba Podunavlja, a naročito u oblasti Karpata, mogu se takođe naći paralele za mnoge od ovde nabrojanih kultnih simbola. Na prvom mestu tu je kultno mesto kod Uherskog Broda u Moravskoj,²¹ gde su otkriveni brojni kultni predmeti i simboli, kao što su statuete bikova, kameni diskovi sa udubljenjem u sredini, nalik na male niske oltare, dok su na drugim naseljima i u jamama konstatovane glinene pločice sa konkavnim bočnim stranama u obliku tipičnog mikenskog oltara, kakav je poznat sa već pomenutih kultnih fasada iz Mikene. Pored toga, tu su bili još fragmenti dekorativnih elemenata od gline ukrašeni spiralnim ornamentima, kao i glineni simboli u obliku stubića sa kanelurama i sl.²² Svetilište Uherski Brod po svojim konstruktivnim elementima ima mnogo sličnosti sa retkim poznatim kultnim mestima na Kritu, kao što je svetilište Dvojnih sekira. Pre svega, i u jednom i u drugom slučaju u pitanju je ukopana prostorija sa zemljanim bankom na jednoj strani, na kome su se u Uherskom Brodu nalazila dva oltara: jedan od njih je okruglog oblika i služio je za spaljivanje žrtava, dok je drugi, u obliku pravougaonog udubljenja, kako se smatra, mogao služiti kao oltar za libacije. Uz banak je otkrivena plitka jama sa kostima od jednog bika i dve druge bičje glave, što potvrđuje postojanje žrtvenog rituala zapanjujuće sličnog kritskom, posebno ako se imaju u vidu figurine u obliku bika sa istog nalazišta. ²³Svetilište iz Uherskog Broda datira se u vreme srednjeg bronzanog doba (Br. B/1 po Rajnekeu), odn. u ranomikensko doba, koje odgovara pojavi nalaza mačeva mikenskog tipa u Trakiji i u oblasti Karpata.

Na osnovu toga može se govoriti o intenzivnim vezama i kontaktima u sferi duhovnog života i religioznih verovanja, dok J. Bouzek pominje mogućnost neposrednih odnosa između svetilišta preko hodočasnika, primanja i slanja delegacija na religioznim svečanostima itd.²⁴ Potvrdu ovakvih kontakata nalazimo u legendi o darovima Hiperborejaca Apolonovom svetilištu na ostrvu Delosu (Her. IV, 33), koji su se preko Skitije i Podunavlja prenosili od jednog naroda do drugog sve do Jadranskog mora i svetilišta u Dodoni u Epiru, onda dalje preko Atine i Evbeje na Delos. Osim ovog zaobilaznog putovanja postojao je i drugi put dolinom Morave, na kome se takođe mogu naći nesumnjivi tragovi ovih kontakata, od kojih je najupečatljiviji primer votivne pločice iz Paraćina (T. VII, 9), koju D. Garašanin povezuje sa nalazima kasnog bronzanog doba, odn. prelaznog perioda ka ranom gvozdenom dobu.²⁵

Pločica iz Paraćina je pravougaonog oblika, ukrašena na prednjoj strani horizontalnim nizovima utisnutih krugova sa tačkom u centru, dok se na donjoj ivici nalaze tri kuglasta ukrasa, a na gornjojj dve ptičje figurice u sedećem položaju, malo razmaknutih krila, i protoma bika između njih. Iako postoje mišljenja da bi ova pločica, koja predstavlja slučajni nalaz bez jasnijih hronoloških repera, mogla biti svrstana u umetnost starijeg gvozdenog doba,²⁶ treba uzeti u obzir dve važne kompozicione osobine paraćinske pločice: pojavu bičje protome u centru između dve ptice i sami oblik ptica, koji više odgovara golubu ili prepelici nego barskoj ptici. Već smo istakli da je kombinacija bukranija sa malim figurama ptica karakteristična za kritomikenske religiozne predstave, a često je zastupljena na kultnim posudama, terakotama i reljefnim pločicama. Ova simbolika potpuno odudara od simbolike kulture polja sa urnama, gde dominiraju figure konja i barskih ptica dugih tankih vratova.²⁷ Stoga mislimo da nema sumnje da votivna pločica iz Paraćina svedoči o neposrednoj vezi sa egejskim kultom i religioznim simbolima.

U bronzanom dobu Podunavlja i Karpatskog basena, počev od ranije faze kulture polja sa urnama, može se naći jedna vrsta dekorativnih privezaka u obliku pločice sa konkavnim bočnim stranama nalik na peščani sat, odn. klepsidru, koji se vezuje za oblik mikenskog oltara (T. VIII, 3-5), slično glinenim pločicama iz svetilišta u Uherskom Brodu. Ovi privesci se u dosta velikom broju pojavljuju u Češkoj i Moravskoj,²⁸ a pojedinačni nalazi se sreću i u drugim zemljama centralne Evrope. U našoj zemlji oni su prisutni najviše u ostavama kasnog bronzanog doba u međurečju Save i Dunava (Bingula-Divoš, Pričac, Brodski Varoš, kao i slučajni nalazi sa obale Dunava u Zemunu),²⁹ dok su nalazi iz srednjeg bronzanog doba retki (Banatski Karlovac).

Poseban interes predstavlja nalaz iz Banatskog Karlovca (T. VIII, 8),³⁰ jer je ovde privezak u obliku klepsidre bio zakačen na vrhu širokog spiralnog diska narukvice tipa tzv. štitnika za lakat pomoću jednog zakivka kroz malu petljastu ušicu na gornjoj ivici. Ovakav položaj priveska čiji oblik sugerira ne samo ukrasni, već i simbolično-ritualni značaj, svedoči da je on, bar u ovom slučaju, mogao igrati ulogu svojevrsne amajlije očigledno apotropejskog karaktera. Njegov oblik se takođe znatno razlikuje od kasnijih nalaza istog tipa, kako po obliku sa slabije izraženim konkavnim udubljenjima, tako i po veličini i ornamentici, a sveukupno je bliži prvobitnom prototipu. Oblik narukvice, koji se vezuje za horizont ostava tipa Apa i Kosider, upućuje nas na Transilvaniju, gde se u to vreme veoma jako osećaju mikenski uticaji koji su podstakli razvoj  novih oblika naoružanja i dekorativnog stila. Odjeci ovog razvoja jasno su vidljivi na području Banata, posebno u okolini Vršca.

Nekoliko primeraka privezaka u obliku mikenskih oltara, odn. tipa klepsidre, poznato je iz grobova nekropole Dobova (T. VIII, 5) i Pobrežje,³¹ datiranih u vreme Ha A/1 i Ha B/1, koje su usko povezane sa područjem Posavine. Osim toga poznat je i jedan brijač iz ostave Jurka ves (T. VIII, 4)³² čiji je centralni deo oblikovan slično kao privesci tipa klepsidre.

Na južnojadranskom području, koliko mi je poznato, privesci tipa klepsidre skoro nisu poznati, izuzev jednog primerka iz naselja Tren u Albaniji.³³

Simboli labrisa u obliku minijaturnih privezaka takođe se mogu pratiti krajem bronzanog doba i u ranom gvozdenom dobu, kada se u priličnom broju javljaju u nekropolama Pelagonije (Beranci, Kumanovo),³⁴ što svedoči o trajanju kasnomikenskih tradicija, koje se šire prema severu zajedno sa drugim vrstama ukrasa kao što su igle sa dvojnom spiralom ili prstenje sa spiralnim završecima.