Kultna plastika i drugi ritualni predmeti

Kultne posude

Nekoliko figuralnih posuda spada u grupu kultnih, votivnih i ritualnih predmeta, u koju bi se moglo ubrojiti nekoliko zoomorfnih vaza u obliku glave bika, svinje i ptice iz Narodnog muzeja u Vršcu,1 kao i neobičan predmet u obliku stopala iz starih iskopavanja praistorijskog naselja u Vinči,2 sve datirano u okviru vatinske kulture. Zoomorfne posude u Egeji se pojavljuju još u srednjeheladsko doba, kako u samoj Grčkoj (Eutresis), tako i na ostrvima (Kipar).3 Kultne posude – ritoni u obliku bičje glave dobro su poznati na Kritu, a smatra se da imaju neposrednu ulogu u kultu bika. Lep primer za to predstavlja primerak iz kasnomikenskog doba (LH III) nađen na ostrvu Karpatos, sada u Britanskom muzeju,4 koji ima sasvim realistički oblikovanu glavu. Vršački primerak, međutim, ima neobičan zdepasti oblik male glave sa jakim fragmentiranim robovima i posebno karakterističnim okruglim oblikom njuške, koju D. Garašanin upoređuje sa svinjskim rilom. Takav oblik glave sa zatupastom okruglom njuškom nalazimo na keramičkom ritonu iz nekropole Jalisos na Rodosu,5 iz kasnomikenskog doba. Oštećenje na vrhu njegove glave prvobitno je moglo biti dugmetasti završetak, ili možda otvor nalik sličnom ispustu na glavi posude iz Vatina, što bi u tom slučaju svedočilo o njegovoj nameni kao posude za libacije. Shematizirani oblik njuške kakav vidimo na vatinskom primerku pojavljuje se i na drugim zoomorfnim figurinama (konja) iz kasnomikenskog i submikenskog doba, pa i kasnije, a njegova urezana ornamentika odudara od slikanih primeraka iz Egeje. Verovatno je u pitanju domaća imitacija stranih uzora. Zanimljivo je i da oblik njuške bičje protome sa paraćinske pločice takođe ima zatupastu njušku, pa se pitam ne bi li trebalo primerak iz Vatina datirati pre u kasno, nego u srednje bronzano doba.

Još jedan ritualni zoomorfni sud u obliku ptice, pomalo nespretno oblikovanog tela sa jasno vidljivim otvorom na leđima, oivičenim širokim obodom, a gornji deo recipijenta ukrašen je sa dva niza spiralnih ornamenata kakvi se mogu sresti na antropomorfnim figurinama u Podunavlju. Kao paralelu, doduše znatno kasniju, pomenućemo nalaz iz nekropole Kerameikos u Atini,6 veoma sličnog oblika, ali sa slikanom geometrijskom dekoracijom. Isto tako se mogu naći egejske paralele za plastično oblikovano stopalo iz Vinče, okarakterisano u katalogu kao predmet »nepoznate namene«, predstavljeno u glatkoj (možda kožnoj) obući, bez drugih ukrasa sem niza vertikalnih zareza i kružnih udubljenja duž rista (kao za šniranje). Jedna od mogućih paralela je izvanredno lep primerak ritualne posude, islikan geometrijskim ornamentima, poreklom iz Atike,7 takođe oblikovan kao stopalo sa cipelom, ali istočnjačkog tipa sa gore zavrnutim vrhom, ukrašenom ornamentima koji imitiraju tekstilne šare.

Dvojne posude kompozitnog tipa

Jednu od najzanimljivijih pojava u bronzanom dobu centralnog Balkana predstavljaju ritualne posude kompozitnog tipa, sastavljene obično od dve spojene posude u obliku zdele ili lončića, spojene jednom zajedničkom trakastom ili punom drškom (T. VIII, 9-10, 13). Dvojni sudovi na našem području karakteristični su za zapadnosrpsku varijantu vatinske kulture, a najveći broj iz potiče iz tumula u Belotiću, Ceriku i iz nekropole u Dobrači,8 ali su poznati i sa drugih lokaliteta u Podunavlju (Vatin, Vinča)9 i Pomoravlju (Sarina međa i Vecina mala kod Svetozareva)10 i na Kosovu (Donja Brnjica).11 Iako je veći broj nalaza nađen u grobovima, ipak se u poslednje vreme ova vrsta posuda pojavila u sloju vatinskog naselja u Vinči, slično kao i nalazi iz okoline Svetozareva. Ova vrsta kompozitnih posuda dobro je poznata i u susednim područjima Balkana, kao u naselju Balej kod Vidina, ali i u mikenskoj keramici iz perioda LH III B-C/1.13 N. Hamond je objavio nalaze iste vrste kompozitnih posuda iz grobova nekropole na ostrvu Leukada i u Meseniji (Kefalovrison), datirane još u MH doba, dok je na području severno od Grčke njemu bio poznat samo jedan primerak iz tumula Vajze i jedan iz Dobrače.14

Sa tipološke tačke gledišta reklo bi se da su nalazi iz Pomoravlja i iz Donje Brnjice (T. VIII, 13 i 10) svojim jednostavnim poluloptastim oblikom sa malom trakastom drškom bliski vazi iz Kefalovrisona, dok je primerak iz Vinče možda najbliži tipovima mikenskih kompozitnih vaza, od kojih se razlikuje nešto drukčijim proporcijama i oblikom trakaste drške. Naprotiv, primerci iz Dobrače (T. VIII, 9), kojima se pridružuje i primerak iz Vatina u pančevačkom muzeju, kako po obliku, tako i po načinu dekoracije pripadaju lokalnim keramičkim oblicima sa tipičnim urezanim ornamentima.

Činjenica da su dvojni sudovi pretežno nalaženi u grobovima mogla bi značiti da su oni bili vezani za pogrebni ritual ili kultove htonskih božanstava. S obzirom da su oni, u poređenju sa drugim keramičkim oblicima srednjeg i kasnog bronzanog doba, relativno retki, to bi mogao da bude argument u korist pretpostavke da su isprva predstavljali stranu komponentu u domaćem keramičkom repertoaru, koja je tokom vremena bila prihvaćena i odomaćena. Bronzana limena strelica sa dugim trnom, zabodena u kičmeni pršljen pokojnika, (T. VI, 6) pronađena u grobu iz nekropole Dobrača sa takvom dvojnom posudom, svojim oblikom i izradom ukazuje na moguće mikenske prototipe, o čemu je detaljnije bilo reči ranije. Nalazi istih strelica u drugim mestima na području Pomoravlja (Rutevac kod Aleksinca, Seona kod Smedereva, Donja Brnjica) ukazuju na dolinu Morave kao mogući put kretanja egejskih uticaja u pravcu Podunavlja, koji su na njemu ostavljali tragove u različitim oblicima materijalne kulture i religioznih verovanja naroda centralnog Balkana.

zaključne napomene

Napomene

  1.  D. Garašanin, 1972, 106-107, br. 105, 108, 126.
  2.  Vinča, 1984, 130, br. 280.
  3.  H. Goldman, 1933, pl. XII, 1; H. Müller-Karpe, 1974, Taf. 403.
  4.  H.G. Buchholz – V. Karageorghis, 1973, 102, n. 1239.
  5.  H.G. Buchholz – V. Karageorghis, 1973, n. 1242.
  6.  G. Hafner, 1969, 67.
  7.  H.G. Buchholz – V. Karageorghis, 1973, 379, n. 1248.
  8.  M. Garašanin, 1973, 375, sl. 18, 1, 4, 7; D. Garašanin, 1972, 117, kat. br. 178, 6-9.
  9.  N. Tasić, u: Vinča, 1984, 81-82, sl. 58.
  10.  M. Stojić, 1986, T. IV, 7-8.
  11.  D. Srejović, 1973, 45, 47 i sl. 6, 3-5.
  12.  G. Iliev Georgiev, 1982, 194, Abb. 4, 1.
  13.  A. Furumark, 1941, 67-68, fig. 20, n. 324-325.
  14.  N.G.L. Hammond, 1974, 137-138, fig. 3. U međuvremenu su objavljeni i novi primerci iz tumula Barč u dolini Korče: Zh. Andrea, 1986, T. II, 4; T. IV, 4; T. X, 4.

Maja Parović Pešikan

Rani kontakti centralnog i zapadnog Balkana sa Egejom

Copyright © 2022. jpqz

Print Friendly, PDF & Email