sekira mala gruda

Metalno oružje i oruđe

Luk i strele

Jedan od značajnih elemenata mikenske panoplije predstavlja luk i tobolac sa strelama, koje vidimo u ranije pomenutoj predstavi na votivnoj sekiri iz Vorosa, levo i desno od centralne predstave oklopa,1 u vidu cilindričnog predmeta sa malim polukružnim poklopcem, ukrašenog jednostavnim geometrijskim ornamentom. Sličan cilindričan predmet, ali sa poklopcem kupastog oblika, izrezan je na jednom kritskom pečatu.2 U oba slučaja pored tobolca pojavljuje se lik u vidu dvostruke S-krivine koji neki tumače kao zmije, dok ga C. Verlenden tumači kao remenje za nošenje i vešanje tobolca. Međutim,  na ovom crtežu jasno se vidi da tobolac ima sa desne strane alkicu za kačenje, dok se ista takva alkica nalazi isto tako na gornjem, lučno povijenom delu predmeta desno od njega, što verovatno znači da su u pitanju dva samostalna lika, a ne remenje od tobolca. Ako je to tako, onda je najprirodnije tumačenje ovog dvostruko iskrivljenog lika, predstavljenog desno od tobolca, kao luka. U korist te pretpostavke skrećemo pažnju da se upravo takav luk nalazi među 46 sačuvanih znakova linearnog A pisma  sa poznatog diska iz Festa,3 na samom početku drugog spiralnog zavoja ovog natpisa. Zanimljiv nalaz iz nekropole u Sesklu4 takođe potvrđuje interpretaciju predstave na ranije pomenutom pečatu kao luka. U pitanju je jedna bronzana pločica – aplikacija koja bi po svom obliku i dimenzijama upravo odgovarala centralnom delu dvostrukog Pandarovog luka, izrađenog od rogova divojarca, kako je opisan u Homerovoj Ilijadi (IV, 106-107, 109-111):

Gladak izvuče luk od rogova divljeg
jarca, koga je sam ustrelio pod grudi nekad;
…
Rogovi šesnaest dlana izrasli su jarcu iz glave,
i njih rogodelja veštak valjano izdeljav složi,
dobro ih izgladi svud i kukicu dodade zlatnu.

(prevod: M. Đurić)

O izgledu takvog luka ima dovoljno potvrda u vaznom slikarstvu, kako crnofiguralnom, tako i crvenofiguralnom, pri čemu je karakteristično da su one pretežno vezane ili za predstave Herakla, ili za Amazonke, Persijance i sl.,5 odn. za sižee vezane sa trojanskim ciklusom, kao na crvenofiguralnoj vazi iz muzeja u Berlinu sa motivom Odiseja koji ubija Penelopine prosce.6 Opis Odisejevog luka (Od. XX, 359-362, 392-395) potvrđuje isti oblik, iako ne tako izravno:

A luk savijeni tada ponese svinjar božanski,
I svi zatim prosci u dvornici vikati stanu;
Poneki prkosni momak ovako zborio tada:
»Kuda si poneo krivuljasti luk, o svinjaru jadni,
mahniti čoveče?…
…
…A ovaj sa sviju je vrteo strana
luk i obrtao, odasvud ogled'o da nisu mu crvi
izgrizli rogove, dok je gospodar odsutan bio.

(Prevod: M. Đurić)

Na taj način, aplikacija iz Seskla bila je najverovatnije ukras na onom delu luka koji je služio kao spojnica između dva izdeljana, obrađena i uglačana roga divojarca, koji su zajedno činili »krivuljasti luk« homerovskih junaka. Moguće je da je kasnije dobio popularnost drugi oblik luka, jednodelni, izrađen od jednog komada vitkog drveta ili kosti, koji u nategnutom stanju ima polukružan oblik. Takav je oblik luka redovno vezan za predstave Apolona i Artemide, kako pokazuju slike na vazama.7

Pojava strela u Troji IIg predstavlja verovatno najstarije limene strele, a njihova starost i lokalna proizvodnja potvrđuju se nalazom kamenog kalupa iz istog doba (EBA 2).8 Pre toga, a i kasnije paralelno sa bronzanim, upotrebljavale su se strelice od kremena.9 Među najstarijim strelama koje se javljaju tokom ranog i srednjeg bronzanog doba Egeje izdvajaju se dva osnovna tipa: limene listolike sa tankim jezičkom ili bez jezička, sa konveksnom osnovom.10 U srednjeheladsko doba pojavljuju se strele znatno uže i duže, bez trna, ali sa veoma plitkim udubljenjem na osnovi. Njihove ivice su ili blago zaobljene, ili ravne, kao dve varijante istog tipa (IV).11 Ovaj tip, kao i stariji tip III, nastavlja se i u početku kasnoheladskog doba, formirajući nove varijante u okviru osnovnog tipa. Kao poseban oblik navešćemo još strele izrazito trouglastih oblika sa oštro isečenim krilcima i bez trna. Neke od njih imaju rupice za pričvršćivanje. Ovaj tip (V) traje veoma dugo, tokom čitavog mikenskog perioda. Od kasnomikenskog II perioda ponovo se pojavljuju strele, kako one sa trnom, limene, tako i one sa tulcem (tip VII-VIII),12 koje ipak nisu starije od LH III B, a takođe se nastavljaju sve do kraja mikenskog doba, pa i tokom protogeometrijskog i geometrijskog perioda.

O tome kakav je bio oblik luka koji se upotrebljavao u unutrašnjosti Balkana ne znamo ništa, ali o njegovoj upotrebi svedoči veći broj nalaza strela mikenskog tipa, koje se na području centralnog i zapadnog Balkana pojavljuju od samog početka kasnog mikenskog doba, odn. u LH I-II periodu. Najveći deo ovih nalaza ili potiče iz grobova, ili je nađen slučajno kao pojedinačni nalaz.

Najstariji nalaz mikenskih strela na našem tlu predstavlja primerak tipa III prema klasifikaciji H.G. Buholca,13 bez trna, sa blago konveksnom osnovom, iz groba 121 na nekropoli Bijelo Brdo kod Osijeka (T. VI, 10),14 koji se može povezati sa kulturom inkrustirane keramike datirane na početak srednjeg bronzanog doba (Br. B/1),15 koja je na području Jugoslavije poznata uglavnom na području Baranje i istočnog Srema, dok joj je glavna teritorija na području Karpatske kotline. Ako se setimo da je to upravo vreme kad na karpatskom prostoru počinje razvoj mačeva tipa Apa i Boiu koji nastaju pod uticajem mikenskih rapira, dobro poznatih iz nalaza u Transilvaniji, onda nimalo ne čudi pojava mikenske strelice u sredini gde se taj uticaj ogleda na jednom od mačeva tipa Boiu-Keszthely iz Doline na Savi, kao i na nekim vrstama nakita.

1. Bijelo Brdo 2. Donja Brnjica 3. Rutevac 4. Sjenica 5. dolina Drima 6. Pažok 7. Zemun 8. Souk Bunar

Oblik strele iz Bijelog Brda srodan je tipu strela iz grobnog nalaza sa pet strelica od bronzanog lima iz Rutevca kod Aleksinca (T. VI, 5), koji pripada paraćinskoj kulturi kasnog bronzanog doba,16 a skoro identičan oblik strelica konstatovan je i u nekropoli Donja Brnjica (T. VI, 14 a).17 Karakteristično je za strele sa konkavnom osnovom iz Rutevca i Donje Brnjice, za razliku od strele iz Bijelog Brda, da one po pravilu imaju po dve male rupice za pričvršćivanje. Takvu pojavu nalazimo i kod egejskih oblika strela (tip V, prema klasifikaciji H.G. Buholca, gde se pojavljuje čak dva para takvih rupica). Međutim, ovaj tip kod egejskih primeraka ima ravne stranice, a ne konkavne kao kod naših. Iako se egejski tip javlja mnogo ranije, još od srednjeheladskog doba, njegovo dugo trajanje sve do kraja mikenskog doba ne stvara hronološki hijat između balkanskih i egejskih nalaza, pa bi se prema tome nalazi iz naših grobnih celina mogli smatrati istovremenim importom. Ipak, manje nepodudarnosti i detaljima (kao što je broj rupica ili konkavni oblik stranica) mogu svedočiti da bi to ipak mogli biti domaći proizvodi prema starijem egejskom uzoru.

U istim nekropolama pojavljuje se drugi tip kasnoheladskih strela, onih sa trnom (tip VI b), koji je i u Rutevcu i u Donjoj Brnjici zastupljen samo sa po jednim primerkom (T. VI, 5 i 14). Ovaj tip strele sa kraćim trnom konstatovan je takođe u jednom spaljenom grobu iz nekropole sa humkama Latinsko groblje kod Sjenice,18 a spada takođe u kulturu Donja Brnjica. Taj nalaz, kao i onaj iz Donje Brnjice, mogao bi odgovarati kasnomikenskom III C periodu.

Zanimljivo je da se među brojnim nalazima strelica od bronzanog lima iz zbirke muzeja u Zemunu, pronađenim na obali Dunava, nalazi jedan primerak egejskog tipa VI a, koji nema drugih paralela kod nas. Za njega je karakteristično da ima dole na trnu proširen i trouglasto izrezan (T. VI, 13 a).19 Od ostalih tipova strela koje se mogu tipološki povezati sa kasnomikenskim strelama treba spomenuti jednu od varijanata egejskog tipa VII, sa oštro oblikovanim izduženim krilcima i kratkim trnom (T. VI, 13 b), iako taj tip najčešće ima znatno duži trn (T. VI, 13).20 U istu kategoriju spada i poznata strela iz humke VII u Dobrači kod Kragujevca, koja se zadržala u kičmenom pršljenu poginulog ratnika, i očigledno prouzrokovala njegovu smrt (T. VI, 6).21 Grob je datiran u kasno bronzano doba, a pripada zapadnosrpskoj varijanti vatinske kulture. Velika brojnost strela tipa VI i VII upućuje na žive kontakte sa Egejom krajem bronzanog doba i u prelaznom periodu ka ranom gvozdenom dobu.

Sasvim druga slika zapaža se na zapadnobalkanskom području, gde ta vrsta nalaza skoro da nije prisutna. Koliko nam je poznato, ovde se može govoriti samo o dva nalaza strela mikenskog tipa, iz Souk Bunara kod Sarajeva, gde je nađen jedan celi primerak i jedan fragment,22 kao i jedna koštana strela iz Debelog Brda koja ponavlja sličan oblik.23 Strele ove vrste su takoreći identične sa egejskim tipom VIII b, koji je dobro poznat po nalazima iz Pilosa i Troje VII a.24 Kako se ova vrsta strela, sa tulcem i širokim listom sa krilcima konkavnih ivica, opjavljuje počev od perioda LH III B, njena pojava u okolini Sarajeva vremenski se podudara sa keramičkim importom na lokalitetu Debelo Brdo i zato bi se mogla smatrati istovremenim importom. Još jedna koštana strelica sa tulcem zabeležena je među nalazima iz zbirke Narodnog muzeja u Vršcu.25 Njen vrh je kupastog oblika i blago zaobljenih strana, po čemu podseća na veoma stari tip limenih strela, ali s obzirom da je izrađena od kosti ona ima poduži tulac, pa prema tome predstavlja zasebnu pojavu.

OSTALO NAORUŽANJE

Napomene

  1.  C. Verlenden, 1985, 136, fig. 1 B; A. Xenaki-Sakellariou, 1953, fig. 1.
  2.  C. Verlenden, 1985, 144, fig. 13.
  3.  H.G. Buchholz – V. Karageorghis, 1973, 119, fig. 40.
  4.  K. Branigan, 1974, pl. 25, n. 3377.
  5.  Predstave Herakla sa lukom: J. Boardman, 1974, fig. 123; J. Boardman, 1975, fig. 252, 1  i fig. 276; motiv Herakla i Amazonki: J. Boardman, 1975, fig. 29; fig. 149, kao i figura Amazonki u trku: J. Boardman, 1975, fig. 77.
  6.  V.D. Blavatskij, 1953, slika na str. 199.
  7.  J. Boardman, 1974, fig. 228; J. Boardman, 1975, fig. 335, 2; 338, 1-2.
  8.  K. Branigan, 1974, 20, pl. 10, n. 501; pl. 44, M. 59.
  9.  Kremene strele iz ranoheladskih kružnih grobova na Leukadi, v. H.G. Buchholz – V. Karageorghis, 1973, 254, n. 384-391.
  10.  H.G. Buchholz – V. Karageorghis, 1973, fig. 20, tip II i III.
  11.  H.G. Buchholz – V. Karageorghis, 1973, fig. 20, tip IV a-b.
  12.  H.G. Buchholz – V. Karageorghis, 1973, fig. 20.
  13.  H.G. Buchholz – V. Karageorghis, 1973, fig. 20.
  14.  J. Brunšmid, 1902-1903, 62, sl. 25; V. Trbuhović, 1958-1959, 199-200, sl. 5.
  15.  K. Vinski-Gasparini, 1983, 500-501, T. LXXI, 10-17.
  16.  J. Todorović – A. Simović, 1958-1959, 270, sl. 6; M. Garašanin, 1973, 302, pripisuje ovaj grob paraćinskoj grupi
  17.  D. Srejović, 1959-1960, 95, T. VI, 2; M. Garašanin, 1983, 755.
  18.  Z. Letica, 1981, T. IV, 11. Nalaz potiče iz groba 6 u tumulu I.
  19.  J. Todorović, 1971, 46, T. XXIV, 8, kat. br. 132.
  20.  J. Todorović, 1971, T. XXV, 1-2.
  21.  D. Garašanin, 1972, 116, kat. br. 176, 4; M. Garašanin, 1983, 742, 749, T. CIII, 5.
  22.  F. Fiala, 1893, 51, fig. 46-47.
  23.  F. Fiala, 1896, 57, fig. 145.
  24.  H.G. Buchholz – V. Karageorghis, 1973, 286, n. 599; J. Bouzek, 1985, 142, fig. 70; Troy, IV/1, 13-14; IV/2, pl. 219, n. 35-486.
  25.  J. Uzelac, 1980, 135, T. X, 89-90.

Maja Parović Pešikan

Rani kontakti centralnog i zapadnog Balkana sa Egejom

Copyright © 2022. jpqz

Print Friendly, PDF & Email