sekira mala gruda

Metalno oružje i oruđe

Mačevi

Mikenski rapiri u zapadnom i centralnom području Balkana

Među najpoznatije primerke mikenskog importa u unutrašnjosti Balkanskog poluostrva spada bronzani rapir slučajno nađen u blizini Tetova pre II svetskog rata (T. IV, 9).1 Ovaj izuzetno dugi mač (oko 1 m dužine) svrstan je u grupu mačeva C/1, prema klasifikaciji N.K. Sandars.2 Iako je oštrica mača u donjem delu slabije očuvana, gore prema dršci stanje mača je mnogo bolje, tako da se dobro vide svi značajni elementi bitni za tipolosku analizu. Na dršci, koja je oivičena uskim zavrnutim rubom za prihvatanje oplate, nalazi se šest otvora za krupne zakivke, dok u gornjem delu sečiva ima još dva para sličnih, ali manjih otvora, postavljenih sa obe strane centralnog rebra. Ovi otvori na sečivu zbližavaju tetovski  rapir sa grupom mikenskih rapira iz Epira (Dodona, nekropola Peramatos kod Janjine).

Najbližu analogiju maču iz Tetova predstavljaju mačevi iz nekropole Peramatos, a posebno onaj kraći i savijeni primerak (očuvane dužine od 58 cm).3 Na vrhu drške tetovskog mača zapaža se samo jedva primetno ispupčenje, dok su na maču iz Peramatosa umesto jezička vidljiva dva plitka bočna zareza na gornjoj ivici pločaste drške, kao derivat nekadašnjeg ispusta,4 koji je služio za učvršćivanje ukrasne kapice (jabuke) na dršci mača, obložene ornamentisanim zlatnim listićima ili u obliku kuglica od zlata, ćilibara, gorskog kristala i drugih sličnih egzotičnih materijala, nalik na prekrasne paradne primerke iz kraljevskih grobnica u nekropoli Zapher Papoura na Kritu (grob 44) ili iz mikenske grobnice 81.5

Lepa izrada tetovskog rapira i krupni zakivci na gornjem delu sečiva i dršci ukazuju na veliku sličnost sa rapirom iz groba 44 u Zapher Papoura, što bi moglo govoriti pre o mogućnosti njegovog importa iz Egeje nego u korist epirskog porekla, iako se tipološki grupa epirskih mačeva neposredno povezuje sa grupom rapira iz Argolide.6

Drugi nalaz mikenskog rapira potiče iz groba u Iglarevu (T. IV, A-1, A-1b), a nađen je prilikom trasiranja puta Priština-Peć. Mač je otkupljen za Muzej Kosova i Metohije u Prištini 1973. g.7 Prilično oštećen bronzani mač bio je prerađivan još u antičko doba, kojom prilikom je gornji deo sečiva bio skraćen i naknadno, livenjem, dodata nova drška. Zbog toga se nije sačuvao gornji kraj centralnog rebra, veoma istaknutog i oivičenog urezanim linijama. Prema mišljenju N. Đurić,8 ovaj mač bi trebalo svrstati zajedno sa tetovskim rapirom u grupu C/1, i pored toga što se on u mnogo čemu razlikuje od njega, isto kao i od bugarskih nalaza na koje se ona poziva.

K. Kilian,9 koji je podvrgao ovaj mač veoma detaljnoj i studioznoj analizi, posebno je obratio pažnju na tragove nekadašnje ukrasne pločice drške na gornjem delu sečiva, sa obe strane ispupčenog centralnog rebra, na oštećenom delu sečiva neposredno iznad sadašnje drške, uporedivši ih sa sličnim otiscima na grupi mikenskih rapira iz šaht-grobova (T. IV, A-1). Na osnovu toga on je svrstao taj mač u tipične rapire tipa A (T. IV, A-1b).10 Isto tako, po njegovom mišljenju, prilikom prepravke mača na sačuvani deo skraćene drške dodat je krstasti balčak nalik na rapire tipa D/1. Na rukohvatu drške vide se zavrnuti rubovi za uglavljivanje oplate sa četiri zakivke, dok se peta nazire pri samom vrhu koji je odlomljen. Nasuprot tome, donji deo oštrice je dobro sačuvan, ravnih ivica koje se postepeno sužavaju ka zaoštrenom vrhu. Centralni rub je visok i lepo profilisan, a na gornjem kraju raskovan i trouglasto spljošten, što je još jedan element u prilog prvobitnog oblika iglarevskog mača tipičnog za A-rapire. Tako bi se mač iz Iglareva (I) mogao smatrati importovanim mikenskim proizvodom, prepravljenim u nekoj lokalnoj radionici. Kao i većina mačeva tipa A, i ovaj rapir bi trebalo da se datira u XVI-XV v. st.e. (LH III A), dok je njegov kasniji oblik, posle prepravke, najverovatnije spadao već u XIV vek.

Međutim, u ovoj Kilijanovoj analizi nisu uzete u obzir rupice za zakivke, koje se uočavaju, uprkos jakom oštećenju, u gornjem delu sečiva, a njihov raspored, u paru jedan ispod drugog, podseća na tetovski rapir i rapire iz Peramatosa o kojima je bilo reči gore. Time se opet postavlja pitanje mogućnosti svrstavana ovog rapira u grupu C/1, u slučaju da je do oštećenja sečiva ispod drške došlo baš usled gubitka rogova.

Novi mikenski rapir, takođe iz Iglareva (II), otkriven je prilikom zaštitnih iskopavanja 1986. godine, kad je u neposrednoj blizini istog lokaliteta bio otkopan manji tumul sa tri groba, u kojima su se nalazili po jedno muško, žensko i dečije sahranjivanje.11 U muškom grobu, pored skeleta su nađeni bronzani rapir, oblikom dosta blizak tetovskom, ali manje dužine, zatim mali bronzani nož sa krivim sečivom i četiri zakivka raspoređena pod pravim uglom, kao i bronzani vrh koplja, pljosnata sekira i kameni brus sa dve rupice za kačenje. Ženski grob sadržavao je pretežno ukrasne predmete: dve ogrlice, od kojih su očuvani brojni saltaleoni i ćilibarske perle; četiri narukvice sa urezanim ornamentima, dva para igala ukrašenih na vrhu dvostrukim spiralama različitih dimenzija; dve ornamentisane kopče za pojas pravougaonog oblika sa trnom, kao i za kosovsko područje neobičan nalaz masivnih tzv. »votivnih« grivni, konstatovanih in situ na nogama pokojnice, čime se definitivno razrešava dilema oko njihove namene.11 U trećem grobu, dečakovom, nađen je samo mali krivi bodež sa dva zakivka, veoma blizak bodežu iz groba 52, tum. IV iz Pažoka u Albaniji.12

Mač iz groba u Iglarevu sličan je tetovskom rapiru zbog prisustva karakterističnih »rogljastih« ispusta kao štitnika za ruku, istih kao kod C-mačeva mikenskog tipa. Ipak, postoji čitav niz značajnih tipoloških osobina zbog kojih bi ovaj rapir mogao da se izdvoji kao zasebna varijanta, doduše, tesno povezana sa mikenskim mačevima C-tipa. U pitanju su oblik štitnika – »rogova«, kao i raspored i broj zakivaka na njima (po 3-4 na svakoj strani). Sami rogovi su znatno duži nego kod mača iz Tetova, gde se otvori za zakivke nalaze na sečivu kod samih bočnih ispusta, ali ne na njima. Drška mača iz novog nalaza u Iglarevu (II) kraća je (ako nije prelomljena), a na njoj se nalaze samo dva zakivka, dok su još dva u visini gornjeg kraja centralnog rebra na sečivu. Centralno rebro je jako istaknuto, rombičnog preseka, sa po dve urezane uzdužne linije sa obe strane, po čemu je ovaj mač sličniji rapirima iz albanskih tumula Pažok (tumul I, grob 7)13 i Midhe u dolini reke Mati (T. IV, 10-10a, 11).14 Kod albanskih mačeva iz pomenutih tumula nisu se, međutim, za razliku od Iglareva (II), sačuvali rogljasti bočni ispusti, pa su oba prvobitno tretirana kao rapiri tipa A.15 Činjenica je, ipak, da je kod primerka iz Midhe/Mati, a možda i kod onog iz Pažoka, konstatovan veliki broj zakivaka, koje su se prvobitno nalazile na oštećenim ili izgubljenim delovima drške i bočnih ispusta. To je dalo povoda F. Prendiju16 da ova dva primerka stavi u mačeve tipa C, bez obzira što po izgledu sečiva i njegovom preseku ukazuju na tipološku srodnost s rapirom iz tumula Vajze, koji sada jedini spada u mačeve grupe A.17 Mač iz tumula Pažok dobro se datira, zahvaljujući zajedničkom nalazu kasnomikenske vaze iz LH I A perioda u istom grobu sa mačem.18 Prema tome, on bi se morao staviti u XVII-XVI vek, isto kao i tumul Midhe/Mati.

Neobično lepa i pažljiva izrada mača Iglarevo II i njegova dobra očuvanost postavljaju pitanje njegovog eventualnog egejskog porekla, kao što je to slučaj i s tetovskim rapirom. F. Prendi ipak smatra mogućim da je tip rapira iz Pažoka i Midhe/Mati bio stvoren u lokalnim radionicama u zoni sa jakim mikenskim uticajima, gde je dolazilo do neposrednih kontakata sa mikenskim svetom, a po uzoru na egejske mačeve. U svakom slučaju, u pitanju je sasvim originalni oblik, podtip ili varijanta, koji kao prelazni međusobno povezuje ranije poznate grupe A i C, tako da je verovatno i postojao paralelno sa njima tokom dugog vremena. Treba istaći da za ovu vrstu rapira ne postoji nijedna direktna analogija među poznatim primercima mikenskog naoružanja, što donekle učvršćuje stav F. Prendija o njihovom lokalnom poreklu i razvoju.19

Za hronologiju mača Iglarevo II značajan je pomenuti bodež sa manjom pravougaonom pločicom na vrhu sečiva, na kojoj su pod pravim uglom raspoređene četiri rupice za zakivke, slično poznatim bodežima iz Pule ili Velike Humske Čuke kod Niša,20 datiranim još u srednjeheladsko doba. Međutim, zbog većeg broja zakivaka ovaj bodež pre odgovara proizvodima lokalne radionice, nalik na bodež iz tumula Midhe/Mati.21

Uzimajući u obzir sve rečeno o rapirima iz Iglareva, može se zaključiti da oni umnogome dopunjavaju dosadašnja saznanja o nalazima mikenskih rapira i bodeža na području severozapadne Makedonije (Tetovo) i centralnog Balkana (Iglarevo I i II) i o njihovim vezama sa Albanijom i severnim Epirom (Dodona, Peramatos). Radi potpunije slike pomenućemo da je u Albaniji od rapira tipa C/1, nalik na tetovski primerak, poznat dobro sačuvani mač iz groba u Varibopi blizu Vlore.22 Drugi primerak, i pored sličnosti sa rapirama C-tipa, ima veoma neobičan oblik drške sa kosim rogljastim ispustima raširenih krajeva, pri čemu je drška spojena sa sečivom pomoću horizontalnog balčaka, a nađen je na lokalitetu Stogj u dolini Mati. On je najverovatnije pripadao lokalnoj varijanti rapira sa potpuno izmenjenim oblikom drške, a F. Prendi stavlja ovaj mač čak u XII vek, na početak gvozdenog doba.23

Pored rapira tipa C/1, kakvih možda ima i kod nas (Iglarevo II), u Albaniji je nađeno nekoliko primeraka rapira tipa C/2, kao što je slučaj sa mačevima iz tumula Komsi/Mati24 i jednim od mačeva iz nekropole sa ravnim grobovima Žermenj kod Ljušnja,25 za koje je karakterističan oblik pločice ispod drške skoro ravnih horizontalno-uglastih ramena. Ovi mačevi imaju sličnosti sa rapirom iz donjeg Podunavlja u Bugarskoj (Galatin), za koji se smatra da je iz XV-XIV v. st.e.26 Rapir iz Komsi/Mati takođe se datira u XIV vek i možda predstavlja egejski import, sudeći prema bliskim analogijama u Egeji: mač iz jednog od »grobova sa akropole« u Knosu ili mač iz naselja Termi na Lezbosu.27 Rapir iz Knosa je jedan od tri primerka nađenih u istoj grobnici zajedno sa keramikom iz vremena LM I/II.28

Od ostalih tipova mikenskog vojnog naoružanja u Albaniji su poznati primerci rapira tipa D sa drškom krstastog tipa (Rretje Bazje, Nenšat kod Skadra),29 kao i još jedan mač iz nekropole Žermenj.30 Datum ovih kasnomikenskih mačeva nešto je kasniji od rapira C/2 i pada u XIV v. st.e. Na susednim područjima, pored ranije pomenutog mača iz Iglareva I, koji je posle prepravke možda dobio oblik sličan rapiru tipa D, treba pomenuti poznati primerak iz zapadne Makedonije (Grevena), koji spada u grupu D/1.31 Na području Jugoslavije zasad nije poznat nijedan siguran primerak ovog tipa, iako je on odigrao značajnu ulogu u kasnijem razvoju nekih domaćih oblika, o čemu će biti reči kasnije.

Već sasvim na granici prelaznog doba i ranog gvozdenog doba stoji kratki mač ili bodež iz tumula Barč kod Korče (grob 162),32 koji spada u grupu G, prema klasifikaciji N.K. Sandars,33 a datira se u XIII-XII vek st.e. (LH IIIC). Zanimljivo je da je u istom grobu bilo nađeno malo bronzano koplje lisnatog oblika, nalik na koplje iz Iglareva II.

Zanimljivo je uporediti nalaze sa područja zapadnog Balkana (Epir, Albanija, Makedonija i Kosovo) sa situacijom u Bugarskoj, gde, koliko mi je poznato, nije poznat nijedan primerak rapira C/1 tipa, isto kao ni one posebne varijante koju nalazimo u Iglarevu II, Midhe/Mati i možda u Pažoku. Naprotiv, na istočnom Balkanu i u donjem Podunavlju nađeni su samo primerci onog specifičnog oblika koji je B. Hensel, a za njim i K. Kilian, izdvojio u poseban tip C/3.34 Rapiri ovog tipa uglavnom se smatraju domaćim imitacijama mikenskih rapira, a njihova osnovna tipološka karakteristika su veoma jaki puno liveni ispusti – »rogovi«. Centralno rebro kod bugarskih rapira je pretežno polukružnog preseka, a ne rombičnog, kao što je slučaj kod zapadnobalkanske varijante. Zato mislimo da nećemo pogrešiti ako budemo utvrdili postojanje izvesnih razlika između lokalnih tipova mikenskih rapira raširenih u zapadnom, odnosno istočnom području Balkanskog poluostrva, što svedoči o tome da su se različite varijante razvijale nezavisno jedna od druge, iako su se oslanjale na uzore mikenskih rapira tipa C/1. Nezavisan razvoj lokalnih imitacija može takođe upućivati na različite izvore importovanih mačeva u jednom ili drugom području. Poznata je pretpostavka da su epirski mačevi bili u tesnoj tipološkoj vezi sa mačevima iz Argolide, dok se za istočnobalkansku varijantu najverovatnije mogu prihvatiti uzori iz istočnog Sredozemlja. Spomenućemo takođe i to  da, prema dosadašnjim saznanjima, na području Bugarske nije nađen nijedan primerak kasnomikenskih oblika kratkih mačeva (tipa D i tipa G), kojih je u zapadnim oblastima Balkana bilo na više mesta (vidi gore). S druge strane, činjenica je da su najstariji rapiri tipa A poznati pretežno u istočnim predelima Balkana (Bugarska i Rumunija), dok su na zapadnoj obali relativno retki (Vajze, Iglarevo I), naravno ako se izuzmu primerci iz Pažoka i Midhe/Mati, kako predlaže F. Prendi. Iz toga bi se takođe dao naslutiti zaključak da je prodor mikenskih rapira počeo u ranomikensko doba, i to preko Trakije i donjeg Podunavlja u bogate i rudonosne oblasti Transilvanije, gde su rapiri tipa A konstatovani u prilično velikom broju. Masovnija pojava mikenskih rapira u zapadnobalkanskom prostoru je nešto kasnija pojava, a vezuje se ne samo za mačeve tipa C, već i za kasnije grupe naoružanja.

U tom svetlu važno je sagledati pitanje pojave i razvoja rapira tzv. transilvanskog tipa u Rumuniji. Obično se prihvata mišljenje J.D. Cowena,35 koji je smatrao da transilvanski rapiri imaju svoje poreklo u mikenskom krugu, ali tipološki ipak nisu toliko bliski rapirima tipa A iz mikenskih šaht-grobova da bi se sigurno mogli smatrati mikenskim proizvodima. Isto tako i prema mišljenju A.D. Aleksandreskua i J. Bouzeka,36 ovi rapiri nemaju identičnih paralela ne samo u mikenskom svetu, nego i u Egeji u celini, ali su ipak po svom opštem izgledu, dužini i širini sečiva dovoljno bliske rapirima tipa A. Naročitu teškoću za njihovu klasifikaciju predstavlja slabija očuvanost gornjeg dela oštrice tih mačeva i nedostatak jezička za učvršćivanje drške, kao i dosta atipičan rombičan presek. Uz devet primeraka iz Rumunije Cowen navodi i jedan, sada izgubljeni, primerak iz Bugarske – Tavaličevo kod Ćustendila, sasvim blizu jugoslovensko-bugarske granice.37 Otada se ovom nalazu pridružilo još nekoliko primeraka sličnih transilvanskim rapirima (Jonkovo, Sokol),38 među kojima ima međusobnih tipoloških razlika, ali svi bugarski primerci mogu lako naći analogije među istorodnim rumunskim nalazima. Tako je, recimo, mač-rapir iz Galatina oblikom sečiva bliži prvoj grupi transilvanskih rapira prema klasifikaciji koju je predložio A.D. Aleksandresku, a naročito primercima iz Alba Julije i Alme,39 po opštem izgledu, preseku i dužini sečiva oštrice. Istovremeno su rapiri iz Jonkova i Sokola tipološki srodniji drugoj grupi transilvanskih rapira. Naročito je rapir iz Dimbravioare39 blizak bugarskim primercima zbog polukružnog preseka centralnog rebra, ali s tom razlikom što je na primerku iz Sokola istaknuto centralno rebro bilo oivičeno reljefnim ili urezanim uzdužnim linijama.

Rumunski rapiri se obično datiraju u ranomikensko doba, odn. paralelno sa najstarijim primercima mikenskih rapira tipa A, nađenim u grobovima grobnog kruga B, iako je A.D. Aleksandresku već istakao i mogućnost šireg hronološkog raspona između pojedinih tipoloških grupa.40 Zato je veoma značajna pojava rapira iz Sokola kod Silistre na donjem Dunavu, koji potiče iz dobro datiranog depoa sa bronzanim srpovima i drugim materijalom, na osnovu koga je datiran u prelazno doba, odn. u period Br. D – Ha A/1, prema hronologiji evropskog bronzanog doba.41 I. Panajotov42 predlaže i drukčiju dataciju ovog rapira, smatrajući da su fragmenti rapira iz depoa u Sokolu mogli biti u svojstvu sirovine za buduću preradu, pa zato ne bi morali biti istovremeni sa ostalim nalazima u ostavi, koja nosi karakter »livačke« ostave, kakvih je bilo veoma mnogo u Podunavlju i međurečju Save i Dunava u prelaznom periodu od kasnog bronzanog ka gvozdenom dobu. U tom slučaju rapir iz Sokola mogao bi se, po njegovom mišljenju, svrstati u isti red sa onima iz Tavaličeva i Jonkova. Ipak, pretpostavku da je u donjem Podunavlju upotreba rapira tipa A potrajala sve do kraja bronzanog doba, iako su u mikenskom svetu već davno nestali iz proizvodnje, potvrđuje još jedan nalaz fragmentirane oštrice rapira istog tipa A u ostavi Draina de Jos u Rumuniji, koja se datira u rani period kulture polja sa urnama, prema A.D. Aleksandreskuu,43 koji je svrstava u najpozniju grupu transilvanskih rapira, zajedno sa potpuno očuvanim primerkom iz Copsa Mare, na kojem se vidi naknadno dodata puno livena drška.

Govoreći o poreklu transilvanskih rapira, B. Hensel44 ističe da se samo neki od njih mogu prihvatiti kao neposredan import iz Grčke (npr. onaj iz Aluniša), odn. da potiču iz vremena mikenskih šaht-grobova, dok su ostali bili proizvedeni u lokalnim radionicama kao jednostavne imitacije preuzetog oblika ili pak kao dalji razvoj prvobitnog uzora. Sve se to odvijalo paralelno sa razvojem tipova evropskih dugih mačeva, o kojima će biti reči dalje, u procesu njegove transformacije u mač sa drškom u obliku jezička (Griffzungenschwert). U istočnobalkanskom području, Bugarskoj i donjem Podunavlju, i dalje se nastavljala proizvodnja mikenskog tipa mača uz potpuno odsustvo mačeva tipa Boiu i drugih prelaznih oblika kakve nalazimo, doduše ne tako često, u Rumuniji i susednim oblastima basena prema zapadu, uključujući severozapadne oblasti Balkana.

Imitacije oblika mikenskih rapira i njihovi derivati na zapadnobalkanskom području

Na samom početku ovog izlaganja istakli smo da je zapadni Balkan, sa izuzetkom južnih predela neposredno povezanih sa Epirom, relativno kasno stupio u kontakt sa egejskim svetom, pretežno onda kad se na području Epira formirao jak lokalni centar proizvodnje naoružanja prema originalnim uzorima iz Argolide. Rapiri tipa A iz tumula Vajze i (eventualno) Iglareva I,45 može se reći, predstavljaju jedini trag najstarijih veza uspostavljenih još u XVII-XVI veku st.e. To je dalo razloga da se zapadnobalkanski prostor proglasi za zonu relativno malih dodira sa mikenskim svetom, u kojoj su dominirali tradicionalnih oblici domaćeg naoružanja. Ako je i tako, to bi se više moglo odnositi na severozapadni deo pomenutog areala, naročito na istočnoalpsko područje i oblasti severno od reke Save. Međutim, što se tiče većeg dela područja južno od reke Save, kao i Podrinja, moraju se uzeti u obzir neki procesi do kojih je došlo krajem bronzanog doba u Podunavlju, posebno u Banatu. Ovde je, naime, negde na kraju srednjeg bronzanog doba došlo do snažnog širenja plemena nosilaca vatinske kulture u pravcu zapadne Srbije i donjeg i srednjeg Podrinja, koji su pre toga tokom dužeg vremenskog perioda živeli u neposrednoj blizini žarišta egejskih uticaja, pa se njihova uloga u prenošenju određenih uticaja i u stvaranju novih oblika naoružanja ne može zanemariti. Zato bi se možda moglo računati i sa pojavama kao što su imitacije pojedinih oblika mikenskog naoružanja u ovom delu Balkana, ako ništa drugo onda zbog toga što su doline reka Save i Drine predstavljale važne komunikacije za područje zapadnog Balkana.

S obzirom da će pitanje razvoja lokalnih tipova mačeva pod uticajem mikenskih oblika naoružanja biti razmotreno u sledećem poglavlju, ovde ćemo se zaustaviti samo na nekim pojavama koje ukazuju na tipološku vezu sa oblicima mikenskog naoružanja. Jedan od takvih primera predstavlja, po našem mišljenju, bronzani mač iz Kamengrada kod Sanskog Mosta (T. IV, 15),46 pronađen slučajno još krajem XIX veka. U pitanju je fragment duge uske oštrice mača iskrzanih i korodiranih ivica, sa prelomljenom drškom pričvršćenom na pločicu leptirastog oblika sa dva otvora za zakivke. Oštrica mača je nešto šira u gornjem delu, formirajući levo i desno ispod pločice male ispuste, od kojih se levi bolje sačuvao, dok je desni oštećen. Ovaj mač ima sve osobine rapira A-tipa, a po opštem izgledu, naročito što se tiče oblika drške i leptiraste pločice sa zakivcima, blizak je rapirima iz šaht-grobova u Mikeni.47 Njegovo centralno rebro, oivičeno kanelurama, sa druge strane približava mač iz Kamengrada ranije pomenutom rapiru iz Sokola u Bugarskoj. Tražeći mogući egejski prototip za ovaj mač naišli smo na jedan primerak iz grobnice 44 nekropole Zafer Papura na Kritu (T. IV, 17),48 koji se od našeg primerka razlikuje samo po nešto drukčijoj profilaciji centralnog rebra, dok se gornji deo rebra ovog produživao sve do pločice sa uskom jezičastom drškom. Mislimo da je značajno što se na ovom maču može zapaziti da se gornji kraj sečiva proširuje izvan pločice stvarajući male ispuste sa strana, koji su verovatno bili pokriveni ukrasnom oplatom. Rapir iz Zafer Papure nađen je još sa dva primerka drugih mačeva, od kojih je jedan spadao u grupu C/1, i sa keramikom s početka kasnominojskog doba (LM III A/1).49 Dakle, u pitanju je verovatno mlađa varijanta rapira A-tipa, »netipičnog oblika«, prema N.K. Sandars, koja je mogla poslužiti kao uzor za izradu nešto uprošćenijeg oblika mača sa pojačanim centralnim rebrom i leptirastim oblikom pločice. Sičnost sečiva sa rapirom iz Sokola stavlja mač iz Kamengrada bliže kraju bronzanog doba.

Nije isključeno da bi i drugi fragmenti sečiva bronzanih mačeva koje nalazimo po ostavama kulture polja sa urnama u Posavini mogli pripadati mačevima sličnim primerku iz ostave Sokol u Bugarskoj. Kao eventualnu mogućnost pomenućemo odlomke sečiva iz ostave Peringrad kod Zvornika,50 od kojih je jedan imao četiri zakivka i sigurno već spadao u grupu mačeva sa jezičkom (Griffzungenschwert), dok je drugi odlomak sa profilacijom sličnom maču iz Kamengrada možda pripadao rapiru.

Za neke primerke veoma kratkih mačeva ili bodeža koji se pojavljuju u centralnoj Bosni u kasno bronzano doba može se sagledati dosta jasno prisustvo određenog uticaja mikenskog oružja, naročito kratkih mačeva tipa D/1, što se dobro zapaža na bodežu iz Rabine kod Nevesinja (T. VI, 19),51 koji, kako izgleda, potiče iz kamenog nasipa jednog tumula na lokalitetu Vranjkuša, a zbog svog neobičnog oblika zaista nema direktnih paralela na zapadnobalkanskom prostoru. U pitanju je skoro kompletan primerak (dužine 25,6 cm) prelomljene drške kod druge rupice za zakivke. Ovaj kratki mač prvobitno je verovatno bio duži, a skraćen je naknadno, o čemu svedoči namerno tupo zasečen vrh oštrice, koja se inače pirodno sužava.52

Ovaj zaista neobičan kratak mač po obliku drške i trouglastih ramena pločice na gornjem delu sečiva, po rasporedu zakivaka na njima i opštem izgledu gornjeg dela sečiva neodoljivo podseća na kasnomikenske mačeve iz grupe D/1, od kojih su neki i približno iste dužine (37-42 cm, koliko je možda bila i pretpostavljena prvobitna dužina našeg mača).53 Tako npr. mač iz Grevene,54 kao i primerci iz šaht-grobnice 78 u Mikeni ili primerak iz Britanskog muzeja, poreklom sa Rodosa,55 pokazuju dovoljno bliske paralele da bi se primerak iz Rabine možda mogao uvrstiti u neku eventualnu varijantu tog tipa mačeva. Ipak, dosta neobična kombinacija skraćenog centralnog rebra sa rombičnim presekom donjeg dela sečiva izdvaja ga od njih. Međutim, skraćeno centralno rebro u gornjoj polovini sečiva poznato je kod nekih varijanti egejskih kasnih mačeva i bodeža, pretežno u istočnom Sredozemlju,56 koji se u donjem delu završavaju samo jedva zadebljanim ravnim sečivom. Izgleda da rešenje ovog pritanja mogu dati nalazi iz pećinske nekropole Manakora u Apuliji,57 odakle potiče jedan primerak mača čije je sečivo skoro identično onom iz Rabine, odn. u gornjem delu sa istaknutim zaobljenim rebrom, dok je u donjem blago rombičnog preseka. Međutim, ovaj mač ima veći broj zakivki na pločici, drugačije raspoređenih, a i nešto je duži od pretpostavljene dužine primerka iz Rabine (53 cm). To ukazuje da je u pitanju prelazni oblik ka dugom maču, koji se pojavljuje tokom srednjeg bronzanog doba u znatno severnijim krajevima. Očigledna srodnost mača iz Rabine sa jednim od mačeva iz pećine Manakora ne samo što ukazuje na međusobne veze istočne jadranske obale sa južnom Italijom, nego i postavlja pitanje eventualne lokalne izrade ove vrste mačeva u jadranskom području, s obzirom da ova dva primerka predstavljaju svojevrstan izuzetan oblik u kome se sjedinjuju stare tipološke osobine kasnomikenskih mačeva sa novim elementima koji ih približavaju centralnoevropskim dugim mačevima tipa Sprockhoff I.58 Zato bi se moglo reći da je majstor koji je napravio mač iz Rabine dobro poznavao odlike kratkih kasnomikenskih mačeva, isto kao i mačeva tipa Boiu Keszthely, kod kojih se javlja karakteristična zaobljenost u gornjem delu sečiva. Samo mesto nalaza u pećini Manakora u Apuliji, gde je mikenski import dovoljno poznat, posebno u okolini Taranta još od LH IIIA doba,59 kad se javljaju prvi importovani keramički nalazi iz egejskog područja, sugerira mogućnost lokalne izrade ove prelazne vrste mačeva upravo na području južne Italije.

Postoji, međutim, određena veza i sa nekim domaćim oblicima bodeža rasprostranjenim u zapadnom delu balkanskog područja, kao što su nalazi bodeža iz doline Lašve ili Debelog Brda, za koje Š. Batović60 smatra da su tipološki vezani za primerak iz Rabine. Među dosta brojnim nalazima sličnih bodeža, kako izgleda, bodež iz Debelog Brda najbliže stoji u odnosu na njega kako po lepo oblikovanom sečivu sa jakim i relativno uskim rebrom, tako i po sličnom rasporedu zakivki i obliku drške. To svedoči da ova grupa bodeža, nesumnjivo domaćeg porekla i izrade, ispoljava neke osobine čije bi se poreklo moglo tražiti među oblicima egejskih kratkih mačeva tipa D/1.

Još jedan mač (T. VI, 18), iz Joševe u Podrinju,61 koji po svom obliku izrazito odudara od istovremenih srednjoevropskih mačeva, ima izvesnih sličnosti sa mačem iz Rabine, naročito u pogledu drške i bočnih trougaonih proširenja na gornjem delu sečiva, sa identičnim rasporedom zakivaka na krilcima i neposredno iznad centralnog rebra, koje je, doduše, nešto šire i pruža se duž čitave dužine sečiva. Njegova drška ravnih paralelnih ivica sa pojačanim rubovima tri očuvane rupice za zakivke, od kojih je jedan bio sačuvan in situ, pojačavaju utisak srodnosti sa neobičnim bodežom iz okoline Nevesinja. Na to upućuju i relativno male dimenzije mača iz Joševe (dužina 30,5 cm, širina 3,2 cm). Poznati mač iz Bele Crkve, sa kojim ga upoređuje M. Garašanin,62 znatno se razlikuje od ovog primerka, ne samo trapezoidnim oblikom pločice sa četiri zakivka, tipičnim za centralnoevropske mačeve tipa Sombor-Smolenice, nego i drukčijom profilacijom sečiva sa jako naglašenim i zaoštrenim rebrom. Zato mi je bliža pretpostavka A.D. Hardinga, koji stavlja mač iz Joševe u red »netipičnih« oblika iz doba koje je prethodilo pojavi mačeva sa jezičkom. Oblik mača iz Joševe pre bismo vezali za stariju mikensku, a ne srednjoevropsku tradiciju, po čemu je blizak maču iz Rabine, pa čak ima analogije u istoj pećini Manakora,63 u kojoj je nađena manja grupa sa skoro identičnim oblikom sečiva, istim brojem zakivki itd. Ovi mačevi su datirani u stariju fazu srednjeg bronzanog doba (Protoapenninico B), što bi eventualno iziskivalo izmenu datiranja groba iz Joševe.

Zaključujući izlaganje o mikenskim mačevima i njihovim derivatima na zapadnom i centralnom balkanskom području možemo primetiti da su na prostoru zapadnog i centralnog Balkana relativno retki nalazi mačeva čiji se oblici mogu direktno vezati sa nastankom i razvojem dugog mača srednjoevropskog tipa tokom srednjeg i kasnog bronzanog doba. Oni se sreću pretežno u severnom i severozapadnom delu Balkana, o čemu će se detaljnije govoriti u sledećem poglavlju. Dalje prema jugu može se govoriti možda samo o bodežima, jer dugi mač još nije postao karakterističan oblik naoružanja, a tamo gde se mačevi pojavljuju, kao što je to slučaj na Kosovu, u zapadnoj Makedoniji ili Albaniji, nailazimo bez izuzetka na importovane primerke mikenskih rapira (Tetovo, Iglarevo I i II) ili na italske oblike izduženih trougaonih bodeža (Medun, Nikšić). Toj grupi se može pripojiti i bodež iz Rabine kod Nevesinja kao jedna od lokalnih varijanti oružja izrađenog po mikenskom uzoru od strane domaćeg majstora, koja prikazuje i izvesnu srodnost sa mačevima iz pećine Manakora. Moguće je da su mikenski oblici uticali i na neke vrste domaćih bodeža raširenih u unutrašnjem arealu zapadnobalkanskog područja.

Ova situacija u oblastima u susedstvu sa graničnim područjem mikenskog kulturnog kruga nalikuje na slične i istovremene pojave u Trakiji, gde sve do pojave razvijenih mačeva tipa Griffzungenschwert nije bilo drugog naoružanja osim kasnih tipova mikenskih rapira, proizvedenih u domaćim radionicama,64 odnosno uvezenih sa italskog područja. Noviji nalazi će pokazati da li se takva konstatacija može odnositi na određene oblasti zapadnog Balkana, u kojima ima mesta za pretpostavku o postojanju jačeg mikenskog uticaja (Hercegovina, Crna Gora i jadransko primorje, uz već potvrđene nalaze sa Kosova i iz zapadne Makedonije).

bronzani mačevi srednjoevropskih tipova

Napomene

  1.  Dragojević-Josifovska, 1968, 180; I. Mikulčić, 1966, 9, T. II, fig. d; I. Mikulčić, 1970, 75, sl. 1.
  2.  N.K. Sandars, 1963, 119-120, 145-146 (bez ilustracija).
  3.  S.I. Dakaris, 1956, 132-133, fig. 6-7; N.K. Sandars, 1963, 145, pl. 23, 1.
  4.  S.I. Dakaris, 1956, 133, fig. 7
  5.  N.K. Sandars, 1963, 144, pl. 21, 1; H. Müller-Karpe, 1980, Taf. 200, B, 2.
  6.  N.K. Sandars, 1963, 120.
  7.  N. Đurić, 1984, 17-29.
  8.  N. Đurić, 1984, 19.
  9.  K. Kilian, 1976, 112-129, Abb. 1.
  10.  K. Kilian, 1976, 115, Abb. 2.
  11.  K. Ljuci, 1998, 130-134.
  12.  M. Vasić, 1906, 1-17, sl. 2-3, sl. 7; T. I, a-b; D. Garašanin, 1954, 65-66, T. LXI.
  13.  M. Korkuti, 1970, 43-50, pl. II, 2; up. krivi bodež iz Humske Čuke: D. Garašanin, 1954, 58, T. XXXVII, 4.
  14.  S. Islami – H. Ceka, 1964, 96-97, T. VI, 1; M. Korkuti, 1970, pl. III, 6.
  15.  D. Kurti, 1978, 312, T. II, 2.
  16.  Prema mišljenju K. Kiliana (K. Kilian, 1976, 120), mač iz Pažoka pripada grupi A, sa čime se slaže i M. Garašanin: M. Garašanin, 1988, 31.
  17.  F. Prendi, 1982, 212-214, Abb. 6, 2-3.
  18.  F. Prendi, 1982, Abb. 6, 1.
  19.  F. Prendi, 1982, 214.
  20.  F. Prendi, 1982, 214; C. Sueref, 1989, 65-67, T. I, 1.
  21.  D. Garašanin, 1954, 58, T. XXXVII, 6; Z. Vinski, 1961, T. IV, 6 i V, 2-3; Up. M. Parović-Pešikan, 1985, 30, T. II, 14-15. Nož iz Pule ima isti broj zakivki, koje su na isti način raspoređene na pločici za dršku.
  22.  F. Prendi, 1982, 222, Abb. 11, 8.
  23.  F. Prendi, 1982, 222, Abb. 11, 8.
  24.  F. Prendi, 1982, 220, Abb. 11, 5.
  25.  F. Prendi, 1982, 220, Abb. 11, 2.
  26.  Zh. Andrea, 1981, 219-224, T. I, 4.
  27.  I. Panayotov, 1980, 176, fig. 1; B. Hänsel, 1970, 26, Abb. 1.
  28.  W. Lamb, 1936, 207, pl. XXV, XLVII.
  29.  N.K. Sandars, 1963, 146.
  30.  M. Korkuti, 1970, pl. III, 4; F. Prendi, 1982, Abb. 11, 3 (za mač iz Nenšata kod Skadra); M. Korkuti, 1971, fig. 24; N.G.L. Hammond, 1971, 234, fig. 3, L (za Rretje Bazje).
  31.  Zh. Andrea, 1981, T. I, 5; F. Prendi, 1982, Abb. 11, 1.
  32.  W. Heurtley, 1939, 234, fig. 104, e-e; N.K. Sandars, 1963, 148.
  33.  Zh. Andrea, 1976, 44-45, T. XV, 3; T. XLIII, 3, 8.
  34. bodež podseća na jedan od primeraka iz ostave nađen na akropolju u Mikeni, od koga se razlikuje prisustvom dve rupice za zakivke na oštrici u visini savijenih “rogova”. Takve zakivke, međutim, nalazimo kod drugog bodeža iz iste ostave: N.K. Sandars, 1963, pl. 26, 46-47; H. Müller-Karpe, 1974, Taf. 232, 1-2.
  35.  B. Hänsel, 1970, 26, Abb. 1; K. Kilian, 1976, 126.
  36.  J.D. Cowen, 1966, Appendix B. Transilvanian and other Rapiers of Mycenaean Affinities, 310-312.
  37.  A.D. Alexandrescu, 1966, 119-122, 169-170; J. Bouzek, 1985, 31-33, fig. 7.
  38.  J.D. Cowen, 1966, 310; J. Bouzek, 1985, 33.
  39.  B. Hänsel, 1973, 203, Abb. 1; I. Panayotov, 1980, 177-178, fig. 2.
  40.  A.D. Alexandrescu, 1966, 120, T. I, 2-3.
  41.  A.D. Alexandrescu, 1966, T. I, 6.
  42.  A.D. Alexandrescu, 1966, 120-121.
  43.  B. Hänsel, 1973, 205-206.
  44.  I. Panayotov, 1980, 179.
  45.  A.D. Alexandrescu, 1966, T. II, 1-2; up. J. Bouzek, 1985, 33.
  46.  B. Hänsel, 1973, 201.
  47.  K. Kilian, 1976, 125.
  48.  F. Fiala, 1896, 182, Abb. 51.
  49.  K. Kilian, 1976, 114, Abb. 2.
  50.  N.K. Sandars, 1963, pl. 24, 19; H. Müller-Karpe, 1974, Taf. 232, 1-2.
  51.  N.K. Sandars, 1963, 144.
  52.  F. Fiala, 1896, 182, Abb. 48.
  53.  T. Anđelić, 1969, 111-112, sl. 3.
  54.  Na isti način je izvršena popravka odlomljenog vrha mača kod jednog od kiparskih primeraka mačeva tipa Griffzungenschwert, oštećenog u antičko doba (H.W. Catling, 1956, 102-104, kat. Br. 18; fig. 2, pl. IX, A). V. takođe mač iz tumula Orlova Čuka kod sela Star Karaorman (R. Rašić-Vinčić, 1970, 132, T. III, 2).
  55.  N.K. Sandars, 1963, 148, pl. 23. Posebno skrećem pažnju na primerak fragmentovanog mača (ili bodeža) nađenog u reci Soni, blizu Liona (Ibid., pl. 24, 23), čija očuvana dužina nije veća od 25 cm, a isto tako na dva primerka iz nekropole Jalisos na Rodosu, dužine 37 i 42 cm; ili pak primerak nađen na ostrvu Kosu, dužine 41,8 cm. Donekle oštećeni kratki mač istog tipa iz Grevene u zapadnoj Makedoniji bio je iste dužine.
  56.  W. Heurtley, 1939, fig. 104, e-e
  57.  N.K. Sandars, 1963, pl. 24, 20-21.
  58.  Slična pojava poznata je u nešto starijem dobu kod bodeža iz tumula Vodinje u Albaniji (N.G.L. Hammond, 1974, 134, fig. 2, m). Kod starijih oblika egejskih rapira centralno rebro je bez izuzetka iste profilacije duž čitave dužine sečiva, osim možda u nekim slučajevima slabe očuvanosti, npr. primerak iz groba 30 nekropole Gezer u Palestini, na kome se centralno rebro vidi samo u gornjem delu sečiva (N.K. Sandars, 1963, pl. 23, 16).
  59.  V. Bianco-Peroni, 1970, 53, T. XV, n. 110.
  60.  V. Bianco-Peroni, 1970, 53-54
  61.  L. Taylour, 1958, 106, smatra da se postojanje mikenskog naselja u Scoglio del Tonno kod Tarenta može smatrati sigurnim na osnovu masovnih nalaza kasnomikenske keramike iz LH III C perioda.
  62.  Š. Batović, 1983, 362, sl. 24, 7.
  63.  D. Garašanin, 1954, 11, T. III, 2; M. Garašanin, 1973, I, 359, T. 65, 1.
  64.  M. Garašanin, 1973, 386, fig. 20, 1. V. Bianco-Peroni, 1970, 52, T. 76-A, n. 104-105; K.P. Maxwell-Hyslop, 1956, 126-128, fig. 3, 3.
  65.  B. Hänsel, 1973, 206.

Maja Parović Pešikan

Rani kontakti centralnog i zapadnog Balkana sa Egejom

Copyright © 2022. jpqz

Print Friendly, PDF & Email