Ukrasni predmeti i nakit

Nakit sa spiralnim motivima

Luros/Naksos

Spiralna ornamentika kao dekorativni motiv javlja se veoma rano, još na keramici neolitskog i eneolitskog doba, kako u Egeji, tako i na Balkanu. Kao veoma jednostavan i ritmičan motiv, sa stalno ponavljajućim elementima, on je istovremeno imao magijsko-simboličan značaj kao znak neprekidnog toka vremena, tako da se javlja na mnogim predmetima svakodnevne upotrebe, kao i na keramici.

Verovatno još iz kasnog eneolita potiče primerak spiralne dekoracije iz zatvorenog nalaza (jame) na lokalitetu Gladnice kod Gračanice na Kosovu.1 J. Glišić, razmatrajući vrlo heterogen sastav ovog nalaza, u kome, osim elemenata kulture Bubanj-Hum Ib, ima fragmenata sa tipično badensko-kostolačkom ornamentikom, ukazuje na skoro identičan fragment dna tanjira sa lokaliteta Bubanj kod Niša,2 koji na dnu ima isti duboko urezani spiralni ornament, oivičen nizom utisnutih tačaka.

Za našu temu smatramo izuzetno značajnim da se na fragmentu iz Gladnica spirala ne javlja kao pojedinačni ukrasni element, koji se inače može naći kod drugih kasnoneolitskih kultura, npr. u kulturi Kocofeni na području Karpata,3 nego kao razvijena kompozicija čija se dekorativna shema može sigurno rekonstruisati (T. VIII, 12). Ona se sastoji od četiri spirale, međusobno povezane i raspoređene oko nešto manje centralne spirale, izrezane spolja na dnu posude, dok je uz obod tekao niz manjih spirala, sve oivičeno malim kružnim ubodima sa očuvanim tragovima bele inkrustacije. Poznato je da su kompozicije sastavljene od spirala kao osnovnog dekorativnog elementa ili u kombinaciji sa drugim motivima (koncentrični krugovi, urezane zvezde, utisnuti cik-cak ornamenti i sl.), naročito popularne na vazama specifično kikladskog oblika, poznatim kao »tiganji« (eng. frying pans).4 Veoma sličnu kompoziciju od četiri povezane spirale oko centralnog kruga nalazimo na poznatom »tiganju« iz grobnog nalaza Luros na Naksosu,5 koji se od fragmenta iz Gladnice razlikuje u nekim detaljima: centralni krug sa kosim zarezima umesto spirale u centru, kao i ribe u spoljnom krugu, što je jedinstven slučaj primene ovog motiva kao dekorativnog elementa.6 Spiralna kompozicija izrezana na sličnoj vazi sa o. Paros7 takođe se sastoji od niza (5) spirala, a neprekidno se razvija oko spirale kao centralnog elementa, dok isti niz spirala teče i u spoljnoj zoni, što predstavlja dobru paralelu za ivični motiv na fragmentu iz Gladnica. Ovu dekorativnu shemu, ali u nešto primitivnijem izvođenju, nalazimo na posudi istog tipa iz Manike na Evbeji,8 gde opet nalazimo četiri povezane spirale, raspoređene oko jedne veće u centru. Međutim, najsavršeniju verziju ove ornamentalne sheme nalazimo na vazi iz muzeja u Karslrue,9 sa čitavom mrežom spirala, raspoređenih u dva kruga oko centralne spirale.

Treba reći još i to da spiralni ornamenti na kikladskim vazama često imaju belu inkrustaciju, čije tragove nalazimo i na fragmentu iz Gladnica. Međutim, ovde je potpuno nepoznat dopunski motiv od niza malih utisnutih tačaka duž ivica spiralnog ornamenta i na rubu posude. Taj element možda duguje svoje postojanje badensko-kostolačkoj tradiciji, jer se pojavljuje kao ukrasni element na ramenu zdela (u jednostrukoj ili dvostrukoj liniji) i na fragmentima iz samih Gladnica.10 U pitanju je, dakle, domaća interpretacija dekorativne sheme koja ima nesumnjive paralele na Kikladima.

Srodni ornament od četiri spirale oko jedne u centru, sa kojom su takođe povezane, možemo naći na okruglim pečatima iz ranoheladskog naselja Lerne.11 Slični spiralni motivi u veoma česti na ranokikladskoj keramici, posebno na dnu tzv. tiganja, gde se kao centralni motiv oko koga ide tekuća spirala najčešće javlja zvezda oivičena krugom od kosih zareza, kao što je slučaj u Agios Kosmas.12 Osim toga, na veze sa jugom upućuju i oblik i ornamentika sosijere iz Gladnica.13

Osim na keramici, spiralni motivi su poznati i na metalnim predmetima, a mogu se pratiti od početka mikenskog doba. U tom pogledu je zanimljiva zlatna šolja iz poznatog trezora iz Egine,14 koja je po svom obliku sa konkavno izvijenim obodom i jednom trakastom drškom skoro identična jednoj od metalnih vaza nađenoj u šaht-grobnici V grobnog kruga A u Mikeni.15 Međutim, za razliku od mikenske koja nije ornamentisana, vaza iz eginske ostave ukrašena je iskucanim spiralnim motivom, veoma nalik na onaj iz Gladnica. U pitanju su iste četiri međusobno povezane spirale, raspoređene u krug oko bogate rozete na dnu. Ova zlatna šolja datira se u sami kraj srednjeminojskog III perioda, odn. u ranu fazu LH I, ili pre sredine XVI v. st.e. Isti motiv se može naći na još jednoj metalnoj vazi sa Krita,16 što daje osnova da se misli da su ove posude kritske proizvodnje, tim pre što veoma sličan ornament, doduše sa većim brojem povezanih spirala u krugu, nalazimo na jednoj keramičkoj vazi iz Palajkastra na Kritu.17

Od samog početka mikenskog doba spiralni motivi se često javljaju na dekorativnim kružnim pločicama od zlata u kraljevskim grobovima, kako u obliku tekuće spirale,18 tako i u vidu  shematiziranih trostrukih i četvorostrukih spirala, kao na pločicama iz groba IV u Mikeni.19 Zanimljivo je da se veoma slični motivi pojavljuju u većem broju u Karpatskom basenu i u Podunavlju, na keramici, koštanim predmetima, kao i na oružju – mačevima i kopljima srednjeg bronzanog doba. Uglavnom se prihvata da je pojava ovih motiva u neposrednoj vezi sa širenjem mikenskog uticaja.20 Spomenućemo ovde samo dva, po našem mišljenju veoma izrazita, primera: koštano dugme iz Vatina (T. VI, 11), o kome je već bilo reči gore, i bronzanu ukrasnu pločicu-faleru iz ostave Šimanovci u Sremu.21

Koštano dugme iz Vatina, verovatno deo šlema opšivenog pločicama od zuba divljeg vepra, najpopularnije vrste šlema kasnomikenskog doba, bilo je ukrašeno urezanim spiralnim ornamentom sa međusobno povezana četiri kraka i tačkom u centru. Motiv je veoma čest na ukrasnim pločicama mikenskog doba, a bliske paralele su mu upravo pomenute pločice iz šaht-groba IV u Mikeni.

Kod bronzane pločice-falere iz Šimanovaca u pitanju je motiv sličan onom na mikenskim metalnim pločicama, sa četiri međusobno povezane spirale, dok su se u centru nalazila dva manja otvora za pričvršćivanje. U ovom slučaju, očigledno, nije reč o »dva naočarasta elementa«, nego je u pitanju ponovna pojava prastarog motiva, koji se, eto, sačuvao do početka ranog gvozdenog doba, odn. Ha A-B, prema srednjoevropskoj hronologiji. Osim Šimanovaca slični nalazi mogu se naći na Glasincu u vreme faze Glasinac III c (Ha B), kao npr. okrugla bronzana pločica u grobu 1, tum. VI iz Vrlazija,22 na čijem istaknutom delu nalazimo opet spiralni motiv od šest međusobno povezanih spirala oko jedne nešto veće spirale u centru. Više primera spiralne ornamentike nalazimo na drugim ukrasnim predmetima tog perioda na Glasincu, posebno na narukvicama i ogrlicama, među kojima se posebno izdvaja ogrlica iz Živaljevića,23 tum. IV, grob 2, sa lepo izrađenim motivom dijagonalno spojenih spirala (T. VIII, 11). Ovi nalazi se obično povezuju sa stvaranjem tzv. zapadnobalkanskog geometrijskog stila. Njegovu pojavu mogli bismo povezati sa istorijskim događajima na prelazu iz bronzanog u gvozdeno doba, kad je stanovništvo Podunavlja igralo značajnu ulogu u velikom pokretu poznatom pod imenom egejske seobe.

Treba reći da se u egejskom području motiv veoma uprošćene tekuće spirale zadržao do samog kraja bronzanog doba, gde je poznat kao ukras na keramičkim pršljencima iz naselja kasnog mikenskog doba u Kastanasu, Troji i na o. Melosu.24

Ukrasi sa spiralnim završecima

Motiv spirale bio je popularan i na mnogim predmetima ličnog nakita, kod različitih vrsta privezaka, naušnica ili ukrasa za kosu, narukvica ili prstenja. Spiralni motivi su naročito došli do izražaja u formiranju čitavog niza vrsta i oblika nakita u Podunavlju i na području Karpata u srednjem i u ranoj fazi kasnog bronzanog doba. Među njima su naročito popularne narukvice i prstenje sa spiralno uvijenim krajevima, kao i dijademe od široke bronzane trake, koje se takođe završavaju velikim spiralnim diskovima.

Sa te tačke gledišta je veoma zanimljiv zlatni nalaz koji verovatno nije stariji od srednjeg bronzanog doba, nađen slučajno u okolini Zvornika na Drini.25 On se sastoji od šest ukrasnih spiralnih pločica, izrađenih na taj način što je raskovana žica na oba kraja bila presečena uzduž na dva dela i svaki kraj se savijao u višestruku spiralu, formirajući čvrsti disk na sve četiri strane. Veličina pločice iznosi 5,5 cm između dve spirale (T. VIII, 18). Smatra se da bi se ove pločice mogle našivati na odeću.

Nakit od četiri spiralna diska dobro je poznat u mikenskim šaht-grobovima (III),26 a od zvorničkog nalaza razlikuje se po tome što ima centralno stablo od tordirane žice. Mikenski nalazi, sa svoje strane, dobro se naslanjaju na znatno starije ukrase, raširene u Egeji, Maloj Aziji i na prednjem istoku – od Troje, Poliohni i Tebe,27 gde se datiraju u EBA II, odn. EH II, do kraljevskih grobova u Aladža Hujuk28 i ranodinastičkih grobova Ura iz vremena oko sredine III milenija do poslednje njegove četvrtine.29 Nema sumnje da poreklo ove vrste nakita treba tražiti na Istoku. Međutim, zbog nekih tehničkih osobina i načina izrade maloazijskih primeraka, kao i znatne razlike u veličini, koja onemogućava korišćenje zvorničkog nakita kao dela ogrlice, nalik na primerke iz Ura, Z. Vinski smatra da ih ne treba upoređivati sa najranijim nakitom te vrste, već je u pitanju jak uzajamni uticaj na relaciji Troja – Mikena – Podunavlje.30 Velika popularnost spiralnih ornamenata raširenih u Mikeni dovela je do formiranja tzv. pozamanterijskog stila u Podunavlju tokom srednjeg bronzanog doba.

Naočarasti privesci

Među najstarije oblike nakita sa spiralnim završecima, koji se nastavljaju iz ranog bronzanog doba, spadaju još i naočarasti privesci, koji su dobili naročito veliku rasprostranjenost na području moriške kulture, u severozapadnom delu Banata, dok su rani bakarni primerci poznati u unetičkoj kulturi. U našoj zemlji oni se u velikom broju javljaju u nekropoli Mokrin (II faza nekropole) iz ranog bronzanog doba, ali su poznati i kasnije na glasinačkom području. Veoma staro poreklo ovih privezaka potvrđuje se njihovom pojavom još u kasnoeneolitskim tumulima zapadnog dela karpatske kotline u okviru kulture Kocofeni. U grobu III/1 nekropole Ampoica takav naočarasti privezak od bakra nađen je zajedno sa zlatnom naušnicom tipa onih iz Trnave i Leukade o kojima je već bilo reči.31

Igle sa glavom u obliku dvojne spirale

Od ostalih ukrasa za koje se može smatrati da su nastali pod uticajem egejskog nakita treba spomenuti igle sa glavom u obliku dvojne spirale. Poznato nam je nekoliko novijih nalaza, svi iz sahranjivanja u tumulima: iz nekropole Latinsko groblje kod Sjenice,32 iz nekropole Donja Toponica,33 kao i iz ženskog groba u Iglarevu (II).34 Nažalost, samo za grob iz nekropole Latinsko groblje imamo pouzdane podatke o stratigrafskom položaju nalaza pomenutih igala, pri čemu spaljeni grobovi u urnama iz drugog horizonta ove humke spadaju u stariji horizont kulture Donja Brnjica (Ha B 1-2). Iz uništenih urni potiču dve sačuvane igle, jedna sa glavom u vidu dvojne spirale, a druga sa jednom spiralom na elegantno savijenom vrhu. Drugi nalaz igle sa dvojnom spiralom  potiče iz groba 4 nekropole Donja Toponica, gde se on javlja kao jedini grob iz rane faze bronzanog doba. Moguće je da se ovaj nalaz datira u kasniji period razvoja ove kulture. Igla je oštećena, sa relativno velikim spiralnim diskovima (širina je 5,5 cm), a izrađena je od žice kružnog preseka. Jedini dosad poznati nalaz ovakvih igala na prostoru zapadnog Balkana i jadranske obale je igla otkrivena prilikom rekognosciranja gradina na ostrvu Rabu.35 Igla je otkrivena među materijalom iz grobova pored gradine Kašteline kod Lopara. Po svojoj konstrukciji ona se donekle razlikuje od primeraka iz Donje Toponice ili iz okoline Sjenice, jer je njena glava sa dva spiralna diska izrađena od žice četvorougaonog preseka, a ne okruglog kao kod ostalih nalaza. Po svom obliku i konstrukciji igla iz Kašteline ima paralele na suprotnoj italskoj obali Jadrana,36 a pripada varijanti C tipa Peschiera, dok njeno datiranje pada u kasnu fazu bronzanog doba (faza Peschiera).

Treba reći da je ovaj tip igala dobro poznat na samom početku ranog bronzanog doba Egeje (EB I-II) u Troji, Poliohni, na Kikladima (nekropola Halandriani), kao i u naselju Zigouries,37 ali se ne javlja u to vreme u unutrašnjosti Balkana. Njihova je pojava zabeležena prvi put u kasnomikensko doba u jednoj od nekropola na ostrvu Kefalenija kod severozapadne obale Grčke,38 i u Epiru (grob iz Mazaraki),39 U njemu su, pored više komada kopalja kasnomikenskih tipova, konstatovani spiralni kolutovi od bronzane žice, verovatno od igle sa glavom u obliku dvojne spirale.

Oba nalaza potiču sa onog područja gde se stvarao poseban stil bronzanog oružja, ukrasa i alatki u kome se spajala mikenska tradicija sa elementima balkansko-podunavske kulture. Pomenuti grob iz Iglareva II, gde su nađena dva para igala sa glavum u obliku dvojne spirale, nalazio se pod istom, očito porodičnom, humkom sa muškim sahranjivanjem u kome je konstatovan mač mikenskog tipa. Zato je verovatno da igle iz Iglareva II, kao najstariji nalaz ovek vrste kod nas, spadaju u onu grupu nakita koji se raširio na centralno balkansko područje iz Epira ili zapadne Makedonije. Moglo bi se reći da ova vrsta spiralnih ukrasa treba da stoji u vezi sa nešto kasnijom pojavom prstenja sa spiralnim završecima u Albaniji, Makedoniji i Pelagoniji tokom submikenskog i protogeometrijskog doba, koje se širolo iz oblasti razvijene mikenske kulture ka severu prema unutrašnjosti Balkana.

Prstenje sa spiralnim završecima

Jedna manja grupa nalaza prstenja sa spiralnim završecima potiče iz znatno kasnijeg doba, a može se uporediti sa istim nalazima submikenskog ili protogeometrijskog doba u Grčkoj, Epiru i Makedoniji. Među njih možemo, bez sumnje, ubrojiti prsten iz groba-ciste br. 146 ispod tumula I u Barču kod Korče (Albanija),40 nađen zajedno sa mačem tipa Kakavi. Ovaj prsten u potpunosti odgovara tipu A/1c, prema I. Kilian-Dirlmeier,41 koji bi mogao spadati u submikensko doba. Još jedan nalaz iz Popadin dola kod Prilepa, takođe iz groba-ciste, pružio je fragmentirani komad koji se datira u protogeometrijsko doba.42 Treba reći da se među prstenjem sa područja Grčke, Epira i Makedonije, isto kao i u Podunavlju, tokom protogeometrijskog doba javlja pretežno prsten sa alkom od žice okruglog preseka, sa retkim nalazima drugog tipa, sa trakastom alkom. Ovakav tip, identičan sa nalazima iz Barča i Popadin dola, poznat je iz grobova u Vergini,43 kao i iz grobova-cista u okolini Janine u Epiru,44 ali i iz Mikene (grob Gama 31),45 kao i iz Lefkandi46 i Keramejkosa (grob 108)47 iz protogeometrijskog doba.

Osim toga, treba još spomenuti jedini na centralnom Balkanu posvedočeni nalaz drugog tipa prstenja protogeometrijskog doba, sa glavom u obliku okrugle pločice, ukrašene iskucanim tačkastim ornamentom oko jednog udubljenja u centru, sa neznatnim tragovima alkice od bronzanog lima. Prsten potiče iz nekropole ranog gvozdenog doba Saraj-Brod kod Bitolja.48 Ovaj prsten ima veoma bliske analogije, naročito u pogledu dekorativnog stila, sa nalazima iz nekropole u Keramejkosu i Diktajske pećine na Kritu.49

Velika količina nalaza prstenja sa spiralnim završecima na području Grčke, posebno u nekropolama, ali i u svetilištima, kao i odsustvo direktne hronološke povezanosti sa srednjoevropskim nalazima ove vrste, uz postojanje dugotrajne proizvodnje u lokalnim radionicama Makedonije i možda Epira, podstakli su I. Kilijan-Dirlmajer da razmišlja o mogućnosti samostalnog razvoja i nezavisne pojave ove vrste nakita u Grčkoj tokom submikenskog i porotogeometrijskog doba. U prilog tome ide i činjenica da se dalji razvoj ovog tipa nakita nastavlja sve do kraja geometrijskog doba u Grčkoj, gde su najkasniji nalazi datirani u kraj VII ili početak VI v.,50 pri čemu se upravo tada pojavljuju nove varijante (tip B) sa dvostrukim spiralama na krajevima, kakve nisu poznate ni u Srednjoj Evropi, a ni u Karpatskom basenu. Sve to govori o potpuno nezavisnom razvoju, a u korist toga možda svedoči već pomenuta nešto starija pojava sličnog spiralnog nakita (igle sa dvostrukom spiralom) na prelazu od kasnomikenskog u submikensko doba, kad se po prvi put na području Grčke pojavljuje prstenje sa spiralnim završecima.

Među nalazima na centralnom Balkanu možemo spomenuti dva primerka koja bi mogla pripadati ovom najkasnijem periodu. To je, pre svega, slučajni nalaz iz Kupinova (tip B/1b, prema klasifikaciji I. Kilijan-Dirlmajer),51 sa alkom od bronzanog lima i dvostrukim spiralama na krajevima, kao i srebrni prsten iz grobnice u Pećkoj Banji na Kosovu (tip A/1c),52 datiran u sami početak V v. st.e. Ovaj prsten bi, tako, mogao predstavljati najpozniji nalaz ove vrste uopšte, uz prsten iz groba nađenog između Kavale i Drame na severnoj obali Egejskog mora,53 iz V v. st.e.

Kultna plastika
Kultna plastika i drugi ritualni predmeti

Napomene

  1.  J. Glišić, 1961, 136, T. I, sl. 2  a-b.
  2.  M. Garašanin – N. Đurić, 1983, 33, k. br. 105; up. M. Garašanin, 1955, 8, sl. 1 e; J. Glišić, 1961, 136.
  3.  P. Roman, 1976, 28, pl. 43 H, 4-7; pl. 44, izdvaja dve vrste spiralnih motiva: Ha, u obliku proste izolovane spirale koja se ponavlja formirajući friz (pl. 43, 6), i Hb, u obliku naočaraste spirale (pl. 43, 7). Motivi su ispunjeni belom inkrustacijom.
  4.  J. Coleman, 1985, 195-196.
  5.  J. Coleman, 1985, Katalog, 210, n. 37, pl. 36, fig. 23; H.G. Buchholz – V. Karageorghis, 1973, 67, n. 857; Chr. Zervos, 1957, 174, fig. 228.
  6.  J. Coleman, 1985, 197.
  7.  Chr. Zervos, 1957, fig. 227-228.
  8.  J. Coleman, 1985, Katalog, 212, n. 70, pl. 37, fig. 28.
  9.  J. Coleman, 1985, Katalog, 211, n. 58, pl. 37, fig. 32.
  10.  J. Glišić, 1961, 136-137, T. II, 3-4; M. Garašanin, 1973, 197, sl. 4-II, 6-7. Zanimljivo je da u Gladnicama nalazimo takođe niz trouglastih uboda uz sami obod sosijere iz nalaza.
  11.  M.C. Heath, 1958, 115-116, pl. 22, n. 846-47.
  12.  G. Mylonas, 1959, 92, n. 210, pl. 148; H. Müller-Karpe, 1974, Taf. 406, 25-26; H.G. Buchholz – V. Karageorghis, 1973, 67, n. 853.
  13.  J. Glišić, 1961, 137, za razliku od M. Garašanina, koji podvlači vezu sa badenskom kulturom, ističe bliskost oblika i ornamentike sosijere iz Gladnica sa istim oblicima iz makedonskih nalazišta (Servia), kao i tunelastih drški iz Vardarovca: W. Heurtley, 1939, 190, n. 312; fig. 53. Up. takođe ornamentiku na tiganjima iz Kastanasa: I. Aslanis, 1985, Taf. 88, 7, 9-10; 92, 11. O vezama sa ranim bronzanim dobom Makedonije svedoče takođe fragmenti lonaca sa češljastim ornamentima (J. Glišić, 1961, 137), kakvi se javljaju na drugim lokalitetima, kao Agios Mamas (I. Aslanis, 1985, Taf. 109, 4; 110, 2; 112, 11) i naselje Kastanas (ibid., Taf. 4, 1 i 110; 8, 1 i Taf. 128, 1-4).
  14.  Zlatni nalazi trezora iz Egine po prvi put su bili objavljeni od strane A. Evansa (JHS, XIII/1892-1893, 195 i dalje), a kasnije su iznova razmotreni i datirani: R.A. Higgins, 1957, 54, pl. 14.
  15.  J. Bouzek, 1985, 49-50, fig. 1-2.
  16.  R.A. Higgins, 1957, 54, pl. 15 b.
  17.  J. Bouzek, 1985, fig. 29, 6.
  18.  J. Bouzek, 1985, 65-66, fig. 28, 2-3.
  19.  H. Müller-Karpe, 1974, Taf. 224, n. 11-12 (sa četiri spirale) i n. 20 i 22 (sa tri spirale).
  20.  J. Bouzek, 1985, 60-63.
  21.  D. Popović, 1975, 52, n. 112.
  22.  A. Benac – B. Čović, 1956, 33-34, T. XLI, 1.
  23.  A. Benac – B. Čović, 1956, 32, T. XXXII, 3.
  24.  A. Hochstetter, 1987, 86, Taf. 18, n. 10-11.
  25. Z. Vinski, 1959, 218-224, sl. 68-73 (sad u Naturhistorisches Museum u Beču).
  26.  N. Aberg, 1932, fig. 243.
  27.  H. Müller-Karpe, 1974, pl. 332, 3; N. Aberg, 1932, fig. 238; K. Branigan, 1974, 42 i 186, T. 31, n. 2411; T. 32, n. 2410; T. 40, n. 2403, koje se dele na dve vrste: jednostavan tip pločice sa spiralnim diskovima, nalik na onaj iz Zvornika (n. 2403-2405), i drugi, kod koga je osnovna pločica uokvirena u okrugli ram od dvostruko upletene žice, snabdevena posebnim elementom za kačenje (n. 2407-2410). 
  28. H. Müller-Karpe, 1974, pl. 313-E, 1-3; pl. 310, iz groba MT.
  29.  Lj. Babović – M. Vukmanović, 1980, 88, n. 74.
  30.  Z. Vinski, 1959, 218-224.
  31.  H. Ciugudean, 1991, 95, Abb. 20, 2.
  32.  Z. Letica, 1981, T. III, 10-11.
  33.  L. Trbuhović – V. Trbuhović, 1970, 21 i 74, k. br. 20.
  34.  K. Ljuci, 1998, 130-134.
  35.  Z. Brusić, 1988, 229-232, sl. 3.
  36.  G.L. Carancini, 1975, 12, T. 20, n. 625-628.
  37.  K. Branigan, 1974, 36, pl. 19, n. 2064-2074; E. Vermeule, 1969, fig. 8, c, f, i.
  38.  V.R. Desborough, 1964, 103.
  39.  I. Vokotopoulou, 1969, pl. 30; J. Bouzek, 1985, 165, fig. 84, 18.
  40.  Zh. Andrea, 1985, 42, T. XIV, 2.
  41.  I. Kilian-Dirlmeier, 1980, 251, Abb. 3.
  42.  I. Kilian-Dirlmeier, 1980, 284; J. Bouzek, 1985, 167, k. br. 14.
  43.  M. Andronikos, 1969, fig. 79; K. Romiopoulou – I. Kilian-Dirlmeier, 1989, 94, Abb. 6; 114, Abb. 25.
  44.  I. Vokotopoulou, 1969, 188, fig. 24, a-b.
  45.  I. Kilian-Dirlmeier, 1980, Abb. 4, 2; V.R. Desborough, 1964, 224, pl. 33 e.
  46.  M.R. Popham – L.H. Sackett, 1980, pl. 95 (gr. 15, 6 a).
  47.  Kerameikos I, Abb. 4; I. Kilian-Dirlmeier, 1980, 260.
  48.  P. Mačkić – D. Simoska – V. Trbuhović, 1960-1961, 204, sl. 22, levo; J. Bouzek, 1985, 167, n. 7.
  49.  J. Bouzek, 1985, 167-169, fig. 84, 16 i fig. 86, 8.
  50.  I. Kilian-Dirlmeier, 1980, 257-258.
  51.  Z. Vinski, 1959, 222, T. X, sl. 85.
  52.  M. Parović-Pešikan, 1992, 189-195.
  53.  K. Kilian, 1970, Taf. 33, 11; A. Hochstäter, 1987, 36.

Maja Parović Pešikan

Rani kontakti centralnog i zapadnog Balkana sa Egejom

Copyright © 2022. jpqz

Print Friendly, PDF & Email