sekira mala gruda

Rani kontakti centralnog i zapadnog Balkana sa Egejom

Dr Maja Parović Pešikan

Uvod

Jedan od glavnih ciljeva ove publikacije jeste da se razmotri i što potpunije prezentira arheološki materijal vezan za pojavu importa i trgovačkih veza sa Egejom, pretežno sa aspekta njihovog uticaja na formiranje i razvoj pojedinih oblika materijalne kulture na prostoru zapadnog i centralnog Balkana. Kako su ove veze imale dugotrajni i uzajamni karakter, očigledno je da njihovo objašnjenje treba tražiti u veoma povoljnom geografskom položaju, što se naročito odnosi na primorski pojas duž Jadranskog mora, a još više u rudnom bogatstvu planinskih predela duboko u unutrašnjosti Balkana. Zato nije ni čudo što se upravo na samom početku metalnog doba pojavljuju tragovi prvih kontakata Egeje sa unutrašnjim balkanskim prostorom i Karpatskim basenom. Nema sumnje da materijalnu osnovu ranih kontakata sa Egejom čini pojačana potreba za novim rudnim ležištima, u čemu su egejske države prilično oskudevale, i veoma povećana proizvodnja metalnih predmeta, koja doživljava pravi bum u II periodu radnog bronzanog doba Egeje (EBA II).

Prema zapažanju K. Branigana,1 zahvaljujući uspostavljanju širokih trgovačkih veza unutar egejskog basena u to vreme dolazi do ujednačavanja skoro svih oblika materijalne kulture: keramike, metalnih i kamenih predmeta. Glavnu ulogu u tom procesu, kako izgleda, igrali su Kikladi, dok osnivanje kritskog trgovačkog naselja Kastri na ostrvu Kitera južno od Peloponeza pokazuje početak intenzivnijeg prodora na zapad u pravcu Italije i Jonskog mora. Naselje na Kiteri bilo je prvi korak ka zapadnim obalama, dok drugi, još značajniji za naše područje, predstavlja osnivanje, verovatno još tokom EH II-III perioda, kikladskog naselja na ostrvu Leukadi,2 koje je vremenom postalo glavno uporište za širenje egejskih uticaja kako prema Italiji (kultura Remedello), tako i dalje na sever u Jadransko more. Upravo ovde, u nekropoli Steno,3 mogu se naći svedočanstva o prvim kontaktima sa desnom obalom Jadranskog mora, čije tragove beležimo u tumulima sa grobovima u kamenim cistama, koji su rasuti po čitavom primorskom pojasu od Istre do Crne Gore i severne Albanije.

Nasuprot tome pojavljuje se problem koji se već više puta isticao, nepodudaranje hronologije eneolitskih kultura Balkana i Podunavlja i bronzanog doba Egeje. Kao jedan od primera navešćemo nalaz zdele na visokoj nozi iz Grapčeve špilje na Hvaru,4 čiji je oblik skoro identičan sa oblikom vaze iz nekropole Steno na Leukadi (grob R 16), datirane u EH II.5 Keramički nalazi iz kasnoeneolitskog sloja u Grapčevoj špilji svrstavaju se u ljubljansku kulturu, odn. u eneolitski supstrat za kulture ranog bronzanog doba. Međutim, veoma bliski oblici posuda poznati su u Podunavlju u različitim kulturama razvijenog eneolita (npr. u sopotsko-lenđelskoj kulturi), pri čemu neki primerci, posebno sa okruglim ili ovalnim otvorima na šupljoj nozi, imaju parelele u Egeji i Troji II (T. I, 18, 21). Hronološka nepodudarnost ovih pojava već neko vreme predstavlja temu posebnih proučavanja i  pokušaja usklađivanja, u čemu je, koliko mi je poznato, prihvaćena konstatacija da su spomenici kasnog eneolita na Balkanu mogli biti približno paralelni sa ranim bronzanim dobom Egeje (EH I-III).6

Sledeći nalaz od značaja za našu temu predstavlja depo bakarnih predmeta iz Tebe, otkriven 1963-64. g. u sklopu ranoheladske građevine u blizini velike palate iz mikenskog doba.7 Iako već davno poznat, njegov hronološki odnos kako prema apsidalnoj ranoheladskoj građevini, tako i prema ostacima mikenske Kadmeje nije bio dovoljno jasan zbog nesigurnosti stratigrafskih podataka. Tek posle naknadnih ispitivanja utvrđeno je da je ostava pripadala mlađem od tri konstatovana sloja sa ranoheladskom keramikom, a ukopana je na kraju EH II ili u EH III doba.8 Sam depo sastojao se od više bakarnih alatki, među kojima su konstatovane i dve sekire sa otvorom za držalju, od kojih je jedna bila jednosekla, a druga sa dve oštrice. Jednosekla sekira iz tebanske ostave značajna je zbog toga što je u pitanju možda prvi nalaz jedne balkanske sekire nađene u dobro fiksiranom stratigrafskom sloju ranoheladskog naselja. Ova sekira pripada, prema tipologiji A. Vulpea,9 tipu Patulele, jednoj od varijanti sekira tipa Veselinovo, raširenih u Rumuniji i Bugarskoj na području donjeg Podunavlja,10 a datira se u sami početak srednje bronze Rumunije. Međutim, nekoliko sekira starije varijante tipa Veselinovo, koje u Rumuniji spadaju u rano bronzano doba, pojavljuju se u severnom Epiru i južnoj Albaniji,11 gde se ta vrsta sekira datira u kasno bronzano doba, što teško može da se održi ako se prihvati tipologija A. Vulpea, koji ih smatra jednom od varijacija sekira Baniabic-tipa. Treba reći da je od svih pomenutih sekira tebanskoj sekiri najbliža ona iz Bjalova u Bugarskoj.12

Raspravljajući o hronologiji ove vrste sekira, J. Maran13 zaključuje da se one mogu povezati sa širokim horizontom kasnovučedolskih kultura u Podunavlju, kulture Zok–Mako–Vinkovci i Glina–Schneckenberg, odn. sa periodom jakog razvoja i napretka metalurgije, koji bi, u odnosu na hronologiju srednje i južne Grčke, približno odgovarao kraju EH II, najkasnije početku EH III perioda, a to je upravo vreme u koje se datiraju bogata sahranjivanja u grobovima pod tumulima u nekropoli R na ostrvu Leukada, kao i u tumulu Mala Gruda kod Tivta na južnom Jadranu.

Veoma je značajno zapažanje A. Vulpea14 o rasprostranjenosti sekira tipa Veselinovo i Patulele na donjem Dunavu od Đerdapa, gde su otkrivene čak dve ostave tih sekira kod Ostrovul Corbului, pa do okoline Varne (Bjalovo), što prema njegovom mišljenju stoji u najtešnjoj vezi sa nalazištima bakra u susednim oblastima, pre svega u istočnoj Srbiji, gde je otkriven najstariji rudnik bakra na Balkanu – Rudna Glava kod Majdanpeka,15 koji je bio u upotrebi još tokom kasne vinčanske kulture. Zato u vezi s tim jako indikativno deluju nalazi zlatnih naušnica iz grobova pod tumulima u nekropoli Trnava i Mihailovo kod Vrace, koji su datirani u rano bronzano doba Bugarske.16 Naime, ove naušnice predstavljaju pandan istovetnom nakitu iz grobova u Leukadi, a srodne su zlatnim privescima iz Male Grude, iako nisu sasvim identične. Najnoviji par istih zlatnih naušnica otkriven je u nekropoli Ampoica, u Transilvaniji,17 u sahranjivanju ispod niskog zemljanog tumula sa kamenim plaštom, gde je nađen kostur u zgrčenom položaju, položen u jednostavnu raku, što su sve osobine pogrebnog rituala zasvedočene i na zapadnom Balkanu. Ovi nalazi nesporno svedoče o postojanju uzajamnih veza Podunavlja sa istočnim Jadranom i Egejom na prelazu iz kasnog eneolita u rano bronzano doba, kao i da je u osnovi svega bilo traganje za novim sirovinskim izvorima za metalurgiju bakra.

Svojevrsna paralela nalazu iz Tebe može se videti i u pojavi jedine poznate u Egeji dvosekle sekire sa plastičnim rubom oko gornje ivice otvora za držalju, nađene u ostavi iz Naksosa,18 koju H.G. Buholc19 povezuje sa tzv. “podunavskim” tipom dvojnih sekira ranog bronzanog doba. Ona ima svoje paralele na centralnom Balkanu u sekirama istog tipa iz okoline Niša i Užica, o kojima će biti reči u daljem izlaganju. Ovom prilikom želim skrenuti pažnju da položaj niške sekire u Pomoravlju otvara pitanje drugog mogućeg pravca povezivanja Balkana sa Egejom – preko doline Vardara u pravcu Halkidika, gde su u ostavi Petralona konstatovane sekire sa dužim cilindričnim usadnikom, koje su bile osnovni tip bojne sekire na području zapadnog i centralnog Balkana na prelazu od eneolita u rano bronzano doba.

Nove mogućnosti rešavanja problema hronološkog paralelizma između nalaza cetinske kulture sa jedne strane i ranoheladske kulture na lokatitetima severnog Peloponeza i srednje Grčke pojavljuju se posle objavljivanja studije Dž.B. Rutera,20 koji je konstatovao da u sloju Lerna IV postoji veća količina keramike ukrašene urezanom i pečatnom ornamentikom. Iako postoje određene razlike, posebno u repertoaru oblika keramičkih posuda, stil ukrašavanja, motivi i raspored ornamenata u zonama, sa upotrebom bele inkrustacije, srodan je cetinskoj keramici, što upućuje na pretpostavku da je tu formirana posebna lokalna varijanta te keramike, kako ističe J. Maran.21 Prema Ruterovom zaključku, ova vrsta keramike sreće se u Lerni i nekim naseljima na Peloponezu: Zigouries, Korakou, Olimpija, na samom početku ranoheladskog III perioda, a s obzirom da traje relativno kratko vreme, njeni nalazi se mogu datirati u okviru kraja III milenija st.e. Na taj način može se sa sigurnošću zaključiti da su u vreme formiranja i posebno u prvim fazama razvoja cetinske kulture ostvareni veoma tesni kontakti sa južnom Grčkom, što se odražava kako u keramici, tako i u povremenim nalazima bronzanog oružja i nakita egejskih oblika u cetinskim tumulima, o čemu će biti reči dalje. Ovde ćemo još spomenuti da, što se tiče datiranja cetinske kulture, B. Čović i I. Marović22 smatraju da je ona zahvatala u svom trajanju period ranog bronzanog doba prema centralnoevropskoj hronologiji (Br. A/1, po Rajnekeu). Zbog paralelizma sa keramikom EH III perioda u Grčkoj i cetinske kulture, početak ranog bronzanog doba srednjoevropskog tipa pomerio bi se unazad prema 2000. godini, kad su uzajamne veze između zapadnog Balkana i egejskog prostora dostigle visok nivo razvoja. Ovaj zaključak se poklapa sa nalazima egejskog importa u Velikoj Humskoj Čuki kod Niša i u naselju Jela kod Šapca koji, zajedno sa nalazima iz tumula cetinske kulture, obeležavaju najraniju fazu kontakata sa egejskim svetom tokom EH III i početka MH I perioda.

U istočnom delu Balkanskog poluostrva i u Podunavlju krajem eneolitskog doba kulturni razvoj se odvijao drugim tokovima, u kojima su veliku ulogu odigrali povremeni talasi prodora stepskih plemena, pod čijim se udarima raspala zajednica eneolitskih kultura poznata pod imenom Bubanj–Salkuca–Krivodol. U svom prodoru na zapad stepska plemena su ostavila traga u jugoslovenskom Podunavlju u vidu jamnih sahranjivanja pod humkama u Vojvodini. Naročito velika pomeranja događala su se u oblasti Karpata, gde se formirala nova kultura tipa Kocofeni, dok se u Podunavlju razvila kostolačka varijanta badenske kulture,23 koja stupa u kontakt sa susednom grupom Bubanj-Hum u toku njene prve faze razvoja.24 U južnom delu kulturnog kompleksa Bubanj–Salkuca–Krivodol, na području Pomoravlja i u okolini Nišave, kako izgleda, ipak nije bilo značajnijih promena u razvoju, sem što se širi na južno Pomoravlje, Kosovo i Metohiju i dalje sve do Pelagonije.

Zatvoreni keramički nalaz u jednoj jami na naselju Gladnice kod Gračanice na Kosovu svedoči o mešanju raznorodnih kulturnih elemenata u procesu formiranja specifične lokalne varijante kasnog eneolita i rane bronze na Kosovu i Metohiji. Pored fragmenata keramike tipa Bubanj-Hum I i odlomaka zdela sa tipičnom badensko-kostolačkom ornamentikom, ovde se kao sasvim novi element zapaža veza sa ranim bronzanim dobom Makedonije.25 U pitanju je jedan sud tipa amfore ukrašen češljastim ornamentom, kao i vaza neobičnog elipsoidnog oblika, tipa sosijera.26 M. Garašanin je sosijeru iz Gladnica povezivao sa nalazom iz Skorenovca kod Vršca,27 međutim, ona je tipološki, a i prostorno, znatno bliža poznatoj sosijeri iz Servije (zapadna Makedonija),28 dok je oblik njene tri horizontalno postavljene tunelaste drške srodan istim drškama iz naselja Kritsana i Armenochori.29 Ispod oboda sosijere sa Gladnica, međutim, umesto niza probušenih okruglih otvora, kao u Serviji, nalazimo niz trouglastih uboda, koji se kao način ukrašavanja mogu naći još dalje na jugu, na Kikladima.

Gladnice/Gračanica
o. Naksos

Nalaz sosijere u Zlotskoj pećini (istočna Srbija)30 sličnog elipsoidnog oblika, ali sasvim drukčije ornamentisane urezanim linijama i kružnim nalepima, motivima tipičnim za kulturu Kocofeni, predstavlja važni reper za obeležavanje puta kojim su se ostvarivale veze između Podunavlja i južnih oblasti centralnog Balkana. Već pomenuta amfora ukrašena češljastim ornamentom iz jame u Gladnicama takođe ima svojih paralela na lokalitetima ranog bronzanog doba Makedonije (Vardarovca, Kastanas).31 Novija istraživanja lokaliteta ranog bronzanog doba u centralnoj i istočnoj Makedoniji (Kastanas i Dikili Taš), posebno na stratigrafskom i hronološkom usaglašavanju rezultata sa proučavanjem kasnoeneolitskih kultura na Balkanu,32 ukazuju na jake veze rane bronze istočne Makedonije i severne obale Egeje sa badenskom, vučedolskom, a i drugim kulturama Podunavlja (Bodrogkerestur i sl.) na naseljima Dikili Taš i Stagroi, tako da se može govoriti o stvaranju kulturnog jedinstva, sa mešanjem, sa jedne strane, stepskih i anatolijskih elemenata (Troja I i Jortan), a na drugoj strani sa podunavskim (Baden–Kostolac, Vučedol, Bodrogkerestur i dr.).33

Što se tiče centralne Makedonije, nalazi iz Kastanasa, izgleda, svedoče da se tamo pojava badensko-kostolačke keramike može pratiti samo sporadično, ali, prema I. Aslanisu,34 na početku makedonske rane bronze dolazi i ovde do tesnih veza sa unutrašnjim oblastima Balkana, kao i sa Egejom u završnoj fazi EH II perioda (oko 2300. g. st.e.). Prema hronologiji Kastanasa to bi moglo približno odgovarati završnoj fazi kompleksa Bubanj-Hum I i samom početku faze Bubanj-Hum II, sa čim se dobro uklapa nalaz dna zdele sa spiralnim ornamentom iz jame u Gladnicama (T. II, 5), koji ima direktnu analogiju u jednom fragmentu sa identičnom ornamentikom iz nivoa Ib na Bubnju.35 Ovaj fragment je naročito značajan jer, zahvaljujući svojoj spiralnoj ornamentici, svedoči o vezi sa Egejom, posebno sa tzv. kikladskim tiganjima ukrašenim urezanim ili utisnutim spiralnim motivima, gde možemo naći veoma bliske paralele (Agios Kosmas, grob iz Lurosa).36 Takva keramika se pojavljuje na brojnim naseljima i nekropolama kako na Kikladskim ostrvima, tako i na grčkom kopnu u ranokikladskom II periodu, što se, prema Dž.E. Kolmanu,37 hronološki većim delom poklapa sa periodom EH II. Govoreći o hronologiji i kulturnom značaju nalaza sa Bubnja, posebno faze Bubanj Ib, M. Garašanin38 posebno ističe pojavu posuda sa visokom drškom sličnih badenskim na nekropoli Agios Kosmas i u naselju Lerna, na što je takođe skrenuo pažnju S. Hud,39 tako da se prodor badenskih elemenata u Egeju mogao dogoditi u toku EH II faze. Time se opredeljuje hronološki položaj faze Bubanj Ib i nalaza iz Gladnica kao međufaza kasnijih etapa kulture Bubanj-Hum I.

Početni kontakti prerastaju postepeno u sve intenzivnije i raznovrsnije veze preko kojih dolazi do pojačanog importa, najpre u granične zone susedne sa egejskim svetom. Tu se ostvarivala neposredna razmena, pa i postepeno naseljavanje ovih prostora (Epir, severne obale Egejskog mora) od strane mikenskih doseljenika, stvarajući uslove za novu proizvodnju u kojoj su se prožimali lokalni elementi i strani uticaji. Odatle su u kasnije mikensko doba zračili veoma jaki refleksi na prostore zapadnog i centralnog Balkana, gde se u to vreme može očekivati i postojanje lokalnih proizvodnih centara u kojima su se proizvodile imitacije mikenskog oružja i drugih proizvoda, npr. keramike, ukrasa i sl. Takve radionice su konstatovane u Epiru, a možda i u zapadnoj Makedoniji i Pelagoniji, naročito u kasnomikenskom periodu i u kasnom bronzanom dobu, pred sam početak ranog gvozdenog doba.40

Prilikom prikazivanja konkretnog arheološkog materijala vodiće se takođe računa o tome da se, gde je to moguće, rasvetli način prihvatanja stranih uticaja, odn. njihovo prožimanje sa elementima domaće materijalne kulture stanovništva zapadnog i centralnog Balkana na početku bronzanog doba. Zbog toga će u daljem izlaganju biti reči ne samo o konkretnom importu kao rezultatu trgovačkih i drugih veza, nego i o imitacijama i stvaranju novih lokalnih proizvoda, vrsta i oblika u kojima se na ovaj ili onaj način odražavaju nova stremljenja i uticaji. Arheološki nalazi, kako keramički, tako i metalni, zahvaljujući napretku u naučnom proučavanju kultura ranog bronzanog doba kod nas, kao i bržem razvoju praistorijskih ispitivanja u Grčkoj, dozvoljavaju nam da se sa većom sigurnošću upustimo u ovaj poduhvat. Relativno veliki broj nalaza koji potiče iz dovoljno pouzdano datiranih kompleksa, pretežno iz grobova, predstavlja sigurnu bazu.

Razmatranja o najstarijim egejskim uticajima na Balkanu ćemo zato započeti sa krajem III milenija st.e., kada su na bazi kasnoeneolitskih tradicija vučedolske kulture, koja u naseljima zapadne i južne Bosne ne samo dospeva do samog početka ranog bronzanog doba, nego i neko vreme traje paralelno sa naseljima u njihovom susedstvu, u zaleđu Jadrana i na njegovoj istočnoj obali formira cetinska kultura. Istovremeno se na jadranskoj obali, na bazi kasnoeneolitske kulture tzv. “jadranskog tipa” ljubljanske kulture, koja predstavlja jedan od ogranaka vučedolske kulture, odvijaju slični procesi uz učešće određenih elemenata kulture zvonastih pehara, koja je jednim svojim delom uzela učešće u formiranju nove etnokulturne zajednice raširene tokom ranog bronzanog doba na prostoru srednje Dalmacije i severnog primorja do Istre, kao i na području Hercegovine i centralne Bosne.41 Kako su utvrdili I. Marović i B. Čović,42 u prvoj fazi cetinske kulture u keramici se još javlja mnogo specifičnih crta starijeg eneolitskog substrata sa karakterističnom ornamentikom, ali se već pojavljuju i novi elementi, kako u oblicima, tako i u ornamentici. U grobovima iz tog perioda pojavljuju se, sem keramike, kamene, a kasnije i bronzane bojne sekire, bronzani bodeži, noževi i ukrasi koji često imaju svoje paralele u egejskom prostoru, iako ima, posebno na severnom Jadranu i u Istri, bodeža koji ukazuju na veze sa severnom Italijom i srednjoevropskom unetičkom kulturom.43

KERAMIKA

Napomene

  1. K. Branigan, 1981, 23; K. Branigan, 1974, 122.
  2. K. Branigan, 1975, 41.
  3. K. Branigan, 1975, 37-41; N.G.L. Hammond, 1974, 130-140; S. Müller, 1989, 5-15.
  4. G. Novak, 1955, 235, T. 238, 2.
  5. S. Dimitrijević, 1968, sl. 15, 3; sl. 17, 8; T. III, 3 i 8; B. Čović, 1960-61, 101, sl. 15 a-b, 120; A. Benac, 1960-61, T. III, 13-14; VII, 5; X, 7-9, 14; XII, 21.
  6. S. Müller, 1989, 11-12 (nap. 49), koja smatra da, “uzimajući u obzir novu visoku hronologiju balkanske arheologije, datiranje ove keramike bi sa izvesnim rizikom odgovaralo početnoj fazi ranoheladskog doba”.
  7. Arch. Deltion 19/1964, Chr., 194 i d.; Arch. Deltion 20/1965, Chr., 230 i d.; Arch. Deltion 21/1965, 177-178, fig. 1; G. Daux, Chronique des fouilles 1967, BCH 92/2 (1968), 859-861, fig. 1-2.
  8. J. Maran, 1989, 129, Abb. 1, 1-2.
  9. A. Vulpe, 1970, 35-37, Taf. 5, n. 72-78; Taf. 6, n. 79-94.
  10. E.N. Černych, 1978, 140, T. 22, 1-6.
  11. U Epiru su poznata tri primerka: J. Maran, 1989, 130, Abb. 1, 8-9 (Tsyrianni, Siroupolis), kao i još jedan primerak koji je objavio N.G.L. Hammond, Epirus, 1967, 332, fig. 22, B 2 (Terovo), citirano prema J. Maranu.
  12. E.N. Černych, 1978, 140, T. 22, 4.
  13. J. Maran, 1989, 132.
  14. A. Vulpe, 1970, 37.
  15. B. Jovanović, 1982, 101-103.
  16. G.I. Georgiev, 1982, 192-193, Abb. 2, 2 (dole levo).
  17. H. Ciugudean, 1991, 94, Abb. 20, 4-5.
  18. K. Branigan, 1974, 23, pl. 13, n. 589; H.G. Buchholz, 1960, Abb. 6a.
  19. H.G. Buchholz, 1960, 42.
  20. J.B. Rutter, 1982, 459-481.
  21. J. Maran, 1986, 82; H. Müller-Karpe, 1974, pl. 404-C.
  22. B. Čović – I. Marović, 1983, 198-200; B. Čović, 1989, 100-101; J. Maran, 1986, 81.
  23. N. Tasić, 1983, 18-20; N. Tasić, 1969, 87 i d.
  24. M. Garašanin, 1973, 204-206.
  25. J. Glišić, 1961, 133-139, T. I-II; M. Garašanin, 1973, 196-197, sl. 4.
  26. J. Glišić, 1961, T. I, 3, a-b; M. Garašanin, 1973, sl. 4-I.
  27. M. Garašanin, 1958-59, 24-26, T. II, 6. U pitanju je slučajni keramički nalaz iz razorenog tumula, koji se pripisuje badenskoj kulturi.
  28. W. Heurtley, 1939, 190, n. 312 (sa drukčijim drškama i ornamentom ispod oboda). Mogli bismo je takođe uporediti sa dve vaze nađene na Kipru i opredeljene kao lampe, koje su sličnog oblika i sa blago uštinutim izlivkom: H.G. Buchholz – G. Karageorghis, 1975, 170, n. 1854-1855.
  29. W. Heurtley, 1939, 166, fig. 37, e, c; 196, n. 355-357.
  30. N. Tasić, op.cit., 121, T. XV, 1 i 4.
  31. W. Heurtley, 1939, 181, fig. 53; I. Aslanis, 1985, Taf. 4, 10; 8, 1; 128, 1,4.
  32. I. Aslanis, 1985, 302-307, Abb. 125-127; M. Seferiades, 1983, 661-668.
  33. M. Seferiades, 1983, 673-676.
  34. I. Aslanis, 1985, 319-320, Abb. 130 sa zbirnom hronološkom tabelom.
  35. J. Glišić, op.cit., 136-137, T. I, 2, a-c; M. Garašanin, 1955, 8, sl, 1, e
  36. J.E. Coleman, 1985, 197 i 204; 210 n. 37, pl. 36, fig. 23. Up. Takođe vazu iz muzeja Karlsrue sa veoma bliskom ornamentikom: Ib., 211, n. 58, pl. 37, fig. 32.
  37. J.E. Coleman, 1974, 343-344 (sa uporednom hronološkom tablicom).
  38. M. Garašanin, 1976, 160.
  39. S. Hood, 1973, 112, fig. 1, 1-2.
  40. C. Sueref, 1989, 65-78.
  41. S. Dimitrijević, 1967, 14-15; B. Govedarica, 1989, 203 i d.; B. Čović, 1989, 91-97.
  42. B. Čović–I. Marović, 1983, 196-197.
  43. B. Govedarica, 1989, sl. 23, 5; T. XIV, 5; XV, 1; XVI, 4.

Maja Parović Pešikan

Rani kontakti centralnog i zapadnog Balkana sa Egejom

Copyright © 2022. jpqz

Print Friendly, PDF & Email