Zaključne napomene

Analiza nalaza iz prethodnih poglavlja pokazuje da se tokom čitavog perioda bronzanog doba može pratiti kontinuitet kulturnih, trgovačkih i drugih veza balkanskog područja sa Egejom. Nažalost, prikazana slika nije potpuna, što je pretežno rezultat stanja u našoj arheologiji, posebno zbog nedovoljne ispitanosti ne samo materijalne kulture ovog doba u celini, nego i u okviru pojedinih područja, naročito u unutrašnjosti Balkana. Ipak, i na sadašnjemstepenu saznanja može se govoriti o neujednačenom razvoju kulturnih veza Balkana sa Egejom kako u hronološkom i prostornom smislu, tako i u pogledu njihovog karaktera, što se ogleda u većoj ili manjoj prisutnosti direktnog istovremenog importa, odn. u pojavi imitacija egejskih proizvoda i njihovih derivata u materijalnoj kulturi domaćeg stanovništva, što predstavlja dokaz postepenog usvajanja i konačnog prožimanja stranih elemenata u svim oblastima materijalne i duhovne kulture. Iako ukupna količina nalaza koji su ovde predmet razmatranja nije prevelika, ipak je mnogo veća nego što se pretpostavljalo, tako da dopušta izvođenje prvih, najopštijih zaključaka.

Egejski elementi u kulturi ranog bronzanog doba

Pregled koji sledi prikazuje rasprostranjenost i količinu pojedinih najkarakterističnijih vrsta nalaza grupisanih prema određenim geografskim područjima. Nalazi potiču pretežno iz ranog perioda bronzanog doba sa jakim eneolitskim supstratom, kao i protocetinskog facijesa (Br. Ia i Ib, prema B. Govedarici),¹ tokom kojih je došlo do osetnih uticaja sa egejskog područja.

Već na prvi pogled se može uočiti da je intenzitet importovanih nalaza u zapadnobalkanskom području, posebno na jadranskoj obali i u njenom neposrednom zaleđu, bio mnogo jači nego na centralnobalkanskom području i u Podunavlju u rano bronzano doba. Ukupna količina metalnih predmeta iz ovog pregleda iznosi 310 primeraka, od čega čak 290 pripada zlatnim ukrasima (tabela 1), zahvaljujući velikoj količini perli i drugih sitnih ukrasa, nađenih na desetak lokaliteta, od kojih je šest sa jadranske obale i jedan iz njenog zaleđa (Glibavac kod Nikšića). Ostali nalazi potiču pretežno iz Podunavlja, dok je samo jedan (Bare kod Kragujevca) nađen duboko u unutrašnjosti Balkana.

Zlatni ukrasi većinom predstavljaju lični nakit iz grobnih celina (Mala i Velja Gruda, Mokrin, a možda i Garica), pa čak i velike ostave, kao što je ona iz Privlake, takođe su verovatno poreklom iz grobova. Njihov sastav je prilično standardan kako prema vrstama ukrasa, tako i po njihovoj tipologiji koja se vezuje za oblike istovremenog egejskog nakita. To su različiti tipovi uskih traka i iskucanih pločica kao delovi dijadema (Privlaka, Popinci), karike za kosu i privesci koji su se uplitali u kovrdže ili se pričvršćivali na traku (Mala Gruda, Velja Gruda, Bare, Mokrin). Zatim, tu su zlatna dugmad i ogrlice od zlatnih perli različitih oblika i dimenzija, ali najviše bikoničnih. Količina perli u takvim ogrlicama ponekad dostiže više desetina komada, kao što je slučaj u Privlaci, a posebno u dva nalaza zlatnih bikoničnih perli sa nepoznatog lokaliteta u Narodnom muzeju u Beogradu. Samo jedan primerak pripada spiralnoj narukvici od zlatne žice sa proširenim koničnim završecima (Glibavac). Očigledno je da su u pitanju predmeti prestižnog karaktera koji su dospevali na jadransku obalu i dalje u unutrašnjost putem međuplemenske razmene.

U sledećoj tabeli prikazani su predmeti naoružanja (bodeži, bojne sekire i dr.), kao i dvosekle sekire paralelnih oštrica tzv. “podunavskog” tipa. Od ukupno 10 lokaliteta polovina se nalazi na jadranskoj obali ili u njenom neposrednom zaleđu (Gnojnica kod Mostara), dok od ostalih nalaza četiri dolazi sa centralnog balkanskog područja, a jedan iz Podunavlja (tabela 2).

Kao i kod ukrasa, vremenski najstariji nalazi koji imaju sigurne egejsko-maloazijske paralele skoncentrisani su na jadranskoj obali, dok se u unutrašnjosti ističe mala grupa dvoseklih sekira, za koje u arheološkoj literaturi nema potpune saglasnosti u pogledu njihovog porekla.² Sekira i bodež iz Male Grude jasno ukazuju na tipološku srodnost sa primercima iz jugoistočnog dela Sredozemlja. Isto tako i oba bodeža iz Velike Humske Čuke imaju neosporne veoma bliske paralele među egejskim tipovima, a nešto su kasniji od nalaza na istočnoj jadranskoj obali.

Zanimljivu pojavu predstavlja grupa bodeža iz unutrašnjosti Balkana na kojima se zapažaju uticaji kritskih tipova, naročito zbog karakterističnog manjeg ili većeg udubljenja na gornjoj ivici sečiva, dok je bodež iz ostave Lovas svakako mnogo bliži primercima iz grobova nekropole Steno na Leukadi nego podunavskim trijangularnim bodežima (T. V). Značajno je da se u zapadnom delu Balkana u to vreme javlja više primeraka neposrednog istovremenog importa, dok su u unutrašnjosti, osim nalaza iz Velike Humske Čuke, češći metalni bodeži lokalnog porekla, ali sa izrazitim elementima uticaja egejskih oblika.

Iako keramički import nije tako brojan i raznovrstan, i ovde se mogu zapaziti određene razlike prema pojedinim područjima.

Doskora su jedini primerci egejskog keramičkog importa bili zabeleženi na lokalitetima Velika Humska Čuka i Jela u Šapcu. Ovi nalazi su svi, sem jednog primerka, pripadali minijskoj keramici (T. II), dok je jedan fragment pripadao sosijeri, ili možda pre nekoj zdeli sa izlivkom. Najnoviji nalaz keramičkog importa je jedna zdela sa širokom pljosnatom drškom, tipološki donekle bliska kikladskim tiganjima, ali sa lokalnom ornamentikom kasnovučedolskog tipa, iz prvobitnog sahranjivanja u tumulu Velja Gruda. U vreme koje bi približno odgovaralo nalazu iz Velje Grude na centralnom balkanskom području javljaju se primerci keramike lokalne proizvodnje, ali sa egejskom spiralnom ornamentikom, kao što je slučaj sa fragmentom zdele iz Gladnica, a možda i sa Bubnja.

Iz tabele 4 može se videti da se u najstarijoj fazi ranog bronzanog doba zapadnog Balkana egejski elementi javljaju u pojedinim keramičkim oblicima, ograničenim pretežno na nalaze duž južne obale Jadrana (Velja Gruda). U sledećoj protocetinskoj fazi repertoar oblika keramičkih posuda bliskih nešto kasnijim tipovima ranoheladske keramike prilično se proširuje (T. I). Među njima se ističe tip šolje sa jako izvučenim obodom i vertikalno postavljenom petljastom drškom, kao i tzv. tiganji ravnih zidova i bez drške. Simptomatično je da su posude tipa tiganja, neukrašene i domaće izrade, nađene duž istočne obale Jadrana, pri čemu su, kako izgleda, nešto češće na južnojadranskom području i u Albaniji (Gajtan, Mala Gruda) nego u naseljima srednje Dalmacije (Otišić-Vlake). Takva rasprostranjenost verovatno ukazuje na pravac kretanja uticaja.

S druge strane, na samom početku EH III perioda, u naseljima severnog Peloponeza javljaju se neki novi keramički oblici i stil ukrašavanja, potpuno tuđ starijim tradicijama, za koje se jedine paralele mogu naći na području cetinske kulture. Od oblika koji su veoma bliski posebno pada u oči tip pehara na visokoj koničnoj ili cilindričnoj nozi, karakterističan za razvijenu fazu cetinske kulture. Trakasta dekoracija od širih urezanih traka ispunjenih obodima tačaka ili od višestrukih urezanih linija oivičenih nizovima tačkastih udubljenja pojavljuje se u različitim kombinacijama motiva i sa manjim razlikama u detaljima na oba ova područja. Ako je na prostoru Peloponeza ovaj keramički stil bio kratkog veka, na zapadnobalkanskom području on ima dug razvoj i postaje osnovno obeležje keramike ranog bronzanog doba na velikom prostoru od srednjeg Jadrana do Glasinca i reke Drine na istoku, a na jugu do Hercegovine, Crne Gore i severnog dela Albanije.

Pored keramike jasni tragovi egejske tradicije zapažaju se u nekim manifestacijama duhovne kulture, kao što su kultna plastika ili pogrebni običaji. Veoma su značajni u tom pogledu nedavni nalazi pločastih statueta violinskog tipa skoncentrisani do sada na obalama Skadarskog jezera (Tuzi/Podgorica, Štoj/Skadar) i u blizini Prespanskog jezera (Malić), koji se mogu tretirati kao lokalne varijacije starijih tipova kikladskih uzora. Simptomatično je da se kao najbliža analogija violinskim statuetama južnojadranskog područja pojavljuje statueta sa naselja Lerna u Argolidi, dosad jedini nalaz ove vrste sa grčkog kopna (T. X). To verovatno upućuje na isti izvor širenja uticaja prema istočnojadranskoj obali, kao i u slučaju egejske keramičke tradicije. Pored statueta violinskog tipa, još jedan nalaz pločaste statuete iz Vatina, sa nesumnjivim oznakama kiparskih pločastih idola, ukazuje na postojanje nekih još nedovoljno jasno potvrđenih veza prostora centralnog Balkana sa istočnim Sredozemljem. Uticaj egejskih pločastih statueta oseća se i na domaćim statuetama iz Ljubljanskog Barja, pa čak i na mnogo kasnijim statuetama iz Dalja, koje svojim oblikom prate dalji razvoj kikladskih tipova, bez obzira na čisto domaću ornamentiku.

Na području pogrebnih obreda kao potpuno nova pojava na balkanskom prostoru javljaju se sahranjivanja u kamenim cista-grobovima, koji su u velikom broju konstatovani upravo na Kikladima još u ranoheladsko doba. Kako je najnoviji nalaz violinskih statueta iz okoline Podgorice predstavljao deo grobnog nalaza iz jedne takve kamene ciste, čime se na najneposredniji način povezuju dva nova i strana elementa u balkanskoj domaćoj tradiciji, koja je zastupljena jednom keramičkom posudom, mislim da ovaj nalaz, kao i sahranjivanje u tumulima Mala i Velja Gruda, može poslužiti kao rečiti dokaz prihvatanja egejske kulturne tradicije.

Uz ranije konstatovan import egejskih tipova metalnih proizvoda, posebno većeg broja zlatnih ukrasa, kako sa zapadnogrčkog prostora, tako i iz ostalih područja Egeje, mislimo da se egejska tradicija treba prihvatiti kao sastavni deo onih temeljnih faktora, inače veoma raznovrsnih, koji su učestvovali u procesu formiranja kultura ranog bronzanog doba zapadnog Balkana.

Egejski elementi u srednjem i kasnom bronzanom dobu

Tokom srednjeg i kasnog bronzanog doba zapažaju se znatne promene u pogledu koncentracije nalaza importa kasnomikenskog i submikenskog doba ili onih predmeta kojima se može pripisati manja ili veća zavisnost od mikenskih tipova. To su pre svega predmeti naoružanja, uz neznatan broj drugih oblika metalnih predmeta (dvosekle sekire, brijač, noževi), kao i manja količina keramičkih nalaza.

Ovim nalazima mogla bi se dodati dva atipična primerka kratkih mačeva sa prilično jasno izraženim elementima mikenskih rapira tipa D (Rabina, a možda i Joševa).

Fragmenti slikane keramike kasnomikenskog porekla nađeni u manjoj količini daleko u unutrašnjosti Balkana pripadaju poznatim tipovima mikenskih keramičkih oblika, kao na primer ojnohoja sa uskim grlom, skifos i pehar na visokoj nozi (T. III), a ukrašeni su pretežno trakastom ornamentikom.

Pojava kasnomikenskog keramičkog importa u zapadnobalkanskom području (Debelo Brdo, Hateljska pećina) započinje još u LH III A periodu, dok nalazi sa centralnobalkanskog područja nisu stariji od LH III B (Đevđelija), pa i kasnijeg, LH III C doba (skifos iz Visoja, a verovatno i fragment iz Vinče). Raspored nalazišta dovoljno jasno upućuje na ustaljene puteve importa dolinom reke Neretve, odnosno reka Vardara i Morave.

U obe tabele pre svega pada u oči znatno smanjenje ukupnog broja nalaza (310 prema 54), kao i lokaliteta u odnosu na raniji period. Još je upadljivije skoro potpuno odsustvo izvorno mikenskih tipova naoružanja na nalazištima duž istočne obale Jadrana, sa izuzetkom dva primerka bodeža iz Pule. Međutim, kako su takvi nalazi posvedočeni u najneposrednijem zaleđu (Mostarsko Blato, Crvena Stijena, Hateljska pećina), pre bi se moglo pomisliti da je u pitanju nedovoljna istraženost nego prekid kontakata. S druge strane, očigledno je da se glavno težište importovanih nalaza sada prenosi na područje centralnog Balkana (14 od ukupne 25 lokaliteta) sa prilično ujednačenim brojem nalaza u Podunavlju i na zapadnom balkanskom području. Keramički import, bez obzira na relativno malu količinu fragmenata, ipak pokazuje znatno povećanje u odnosu na prethodni period (ukupno 13 fragmenata prema ranijih sedam).

Mnogo je važnija ipak promena koja se dogodila u karakteru importovanih proizvoda. Za razliku od prethodnog perioda, kad su se pojedini primerci ukrasa i naoružanja mogli upoređivati sa nalazima iz značajnih centara egejskog sveta, sa da najveći broj importovanih predmeta pripada proizvodima lokalnih radionica, pretežno sa područja Epira ili Makedonije. Možda bi se samo mikenska rapira iz Tetova mogla ubrojiti u neposredan i mikenski import, dok ostali nalazi imaju sasvim određene lokalne osobine, kao što je slučaj sa rapirom iz Iglareva II ili onima iz Kamengrada i Peringrada, koje su bliske rapiri tipa Sokol (Bugarska). Isto se odnosi i na bodeže iz Pule i Niša sa povećanim brojem zakivaka, koji imaju paralele u nalazima iz Albanije, kao i na duge noževe iskrivljenih oštrica iz Crvene Stijene i Mostarskog Blata, ili na sekire tipa Kilindir.

Kao potpuno novu vrstu naoružanja treba istaći pojavu relativno velikog broja bronzanih limenih strelica, koje se najčešće nalaze u grobovima, odn. kao pojedinačni slučajni nalazi na obali Dunava. Neke od njih mogu naći direktne paralele u mikenskom svetu (Souk Bunar, Bijelo Brdo kod Osijeka, Donja Brnjica i Rutevac), dok ostali ponavljaju poznate oblike, ali su verovatno domaće izrade.

Treba istaći jedini primerak dvosekle sekire egejskog tipa iz zbirke beogradskog Narodnog muzeja, nažalost nepoznatog porekla. Sekire te vrste dosad nisu bile poznate kod nas, ali su naročito brojne u Bugarskoj i nešto manje u Albaniji, gde su se proizvodile u lokalnim radionicama, tako da bi možda ovaj nalaz trebalo smatrati importom iz susednog istočnobalkanskog prostora.

Veća količina kompozitnih posuda kultnog karaktera na nalazištima vatinske kulture, kao i kulture Donja Brnjica tokom kasnog bronzanog doba pretežno na području Kosova i Pomoravlja, primer su prihvatanja mikenskih oblika u domaćoj keramici. Sličnih pojava bilo je i u domenu kultne plastike Podunavlja u kasnom bronzanom dobu, kad se na pojedinim antropomorfnim figurinama nastalim na starim domaćim tradicijama oseća uticaj mikenske kultne plastike. Najbolji primerci antropomorfne plastike Podunavlja, počev od kličevačkog idola i Dupljajskih kolica, prikazuju plastično oblikovanje crta lica i ruku, kao i njihov položaj sa šakama spojenim između grudi ili na trbuhu (T. X–T. XI). Na nekim figurinama osim toga pojavljuju se još i plastično oblikovane dojke. Ove tipološke osobine srodne su sa nekim odlikama mikenskih statueta naturalističkog i proto-Phi tipa. Međutim, u ovo vreme još uvek se zadržava stari zvonasti oblik suknje, kao i ornamentika koja je i dalje u duhu starih domaćih tradicija. U daljem razvoju statueta dubovačko-žutobrdskog tipa dolazi do promene oblika suknje sa zvonastog na bačvasti, pa zatim u cilindrični, što predstavlja dalji korak u prihvatanju stranih elemenata. Naime, isti cilindričan oblik suknje na antropomorfnim statuetama poznat je na Kritu u kasnominojskom svetilištu u Knosu (LH III B), kao i na statuetama iz Gazi i Karfi (LH III C). Izgleda da se te promene prvo javljaju na prostoru rumunskog i bugarskog dela Podunavlja, odakle se zatim šire prema zapadu, iako postoje i dokazi neposredne povezanosti srpskog Podunavlja sa jugom, kao što su paraćinska pločica, nalazi limenih bronzanih strela u Pomoravlju i sl., a naročito nalaz jedne statuete dubovačkog tipa na severnoj egejskoj obali (Dikili Taš). Na taj način se može govoriti o postepenom formiranju lokalne podunavske varijante kultne plastike u okviru kasnomikenskog kruga, kao svojevrsne paralele sa pojavama pločastih figurina u postvučedolskim kulturama na istočnom Jadranu i nalazima violinskih idola u tumulima iz okoline Skadarskog jezera i Albanije.

Napomene

B. Govedarica, 1989, 211-218.
H.G. Buchholz, 1960, 42, ističe njihovo balkansko poreklo nazivajući ih “podunavskim” tipom, dok im M. Garašanin pripisuje maloazijsko-egejsko poreklo: M. Garašanin, 1973, 278.